Wydawca: Lubelska Akademia WSEI
Monika Baryła-Matejczuk
Problemy natury psychologicznej, a także znaczenie zagadnień z zakresu psychologii w środowisku szkolnym to obszar, który dotyczy nie tylko szkolnych specjalistów (pedagogów, psychologów) i uczniów. Dotyczy on również nauczycieli, rodziców, administracji szkolnej, a także lokalnej społeczności. Od lat psychologia edukacyjna pokazuje kierunki zmian społecznych, analizuje procesy psychiczne i zachowania człowieka w kontekście edukacji. Jej znaczenie rośnie, a potwierdzeniem tego jest upowszechnienie psychologicznego wsparcia w szkołach i placówkach edukacyjnych. Ponadto, jak pokazuje praktyka, praca psychologa w szkole znacznie wykracza poza podstawowe cele psychologii edukacyjnej. W literaturze przedmiotu znajdujemy różne rozważania na temat kondycji psychicznej uczniów, nauczycieli i rodziców. Ostatnie lata pokazują też szczególne wyzwania, jakie stoją przed młodym pokoleniem i wspierającymi je dorosłymi. Znaczenie i zawodowe funkcje psychologa szkolnego ewaluują. Zasadnicze zmiany rzeczywistości społeczno-kulturowej, zmiany pokoleniowe przekładają się na proces edukacji i związane z nim wyzwania. Miejsce psychologa w szkole dyktowane jest również zmianami społecznymi i ustrojowymi, europeizacją i globalizacją życia, a także kształtowaniem się społeczeństwa. Stąd, w kontekście transformacji oświatowych, szczególną uwagę należy zwrócić na rolę psychologa w zmieniającej się szkole i dalej, znaczenie wiedzy psychologicznej dla procesu wszechstronnego wsparcia uczniów we współczesnej szkole. W powszechnej opinii to psycholog szkolny prowadzi zarówno indywidualne, jak i grupowe zajęcia, które mają rozwijać społeczno-emocjonalne kompetencje dzieci, to on interweniuje, mediuje, ale też często dba o to, by w programie wychowawczo-profilaktycznym szkoły znajdowały się treści adekwatne do prawidłowości rozwojowych dzieci. Ponadto wymienione nie wyczerpują zadań, jakie stoją przez osobami wykonującymi ten zawód. Oczekiwania efektów działań psychologa w szkole bywają wysokie, ale też często nieadekwatne. Od osób wykonujących ten zawód wymaga się wszechstronności, ciągłej aktualizacji, a także biegłości w wielu obszarach. Stąd badania prowadzone w środowisku szkolnym są ważnym źródłem wiedzy na temat aktualnych trendów, dostarczać mogą rzetelnych informacji, ale także uzupełniać wiedzę na temat współczesnych wyzwań. Niniejsza publikacja podejmuje próbę ukazania wybranych badań związanych z celami pomocy psychologicznej w szkole. Poszczególne części podejmują zagadnienia autorytetu nauczyciela, wyzwań stojących przed młodzieżą, takich jak problematyczne używanie Internetu, przemoc rówieśnicza, ale także konsekwencje zaniedbań wychowawczych. Książka składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy rozdział autorstwa W. Kowalskiego i A. Stasińskiej przybliża zagadnienie perspektywy rodziców na temat autorytetu nauczyciela w edukacji wczesnoszkolnej. Autorzy zwracają uwagę, że na autorytet nauczyciela składają się nie tylko jego cechy charakteru i osobowości, ale również talent pedagogiczny i motywowanie uczniów do nauki. Ponadto ważny jest również prawidłowy kontakt z dziećmi. Celem rozdziału jest poznanie opinii rodziców na temat autorytetu nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej. Podsumowując wyniki tych badań, Autorzy zauważają, że rodzice na ogół pozytywnie postrzegają nauczyciela. Według nich nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej, aby prawidłowo wykonywać swoją pracę, powinien być osobą otwartą, która jest optymistycznie nastawiona zarówno do dzieci, jak i do rodziców, oraz winien wzbudzać ich zaufanie. Niezastąpiona przy tym jest umiejętność nawiązywania kontaktów oraz słuchania innych. Drugi rozdział pt. "Struktura samoregulacji młodzieży zaangażowanej w ponadstandardową aktywność szkolną oraz pasywnej" autorstwa A. Mazur to wnikliwe studium młodzieży szkolnej. Zrealizowane przez Autorkę badania mają znaczenie zarówno poznawcze, jak i aplikacyjne. Wykazane prawidłowości nie tylko wzbogacają wiedzę w obszarze psychologii, ale również mogą stanowić podstawę do opracowania skutecznych działań profilaktycznych, ukierunkowanych na wzmocnienie efektywnej samoregulacji adolescentów, w tym ich samokontroli, procesu wartościowania, a także sprawnego radzenia sobie z napotkanymi wyzwaniami. Kolejny rozdział "Wzmacnianie nadziei na sukces w profilaktyce problematycznego używania Internetu u uczniów szkoły podstawowej" podejmuje zagadnienia szczególnie aktualne i społecznie ważne w perspektywie współczesnej szkoły. Autorzy, E. Szymańska i A. Dudziak, zwracają uwagę, iż szybki rozwój nowych technologii stanowi nieodzowny element postępu cywilizacyjnego, który prócz poprawy jakości życia daje wiele obszarów, które mogą stać się czynnikami ryzyka funkcjonowania w szkole. W pracy odniesiono się do założeń psychologii pozytywnej, podkreślając istotną rolę posiadanych przez dzieci i młodzież zasobów, umiejętności i motywacji oraz uwzględniania czynników ochronnych, jakie mogą znajdować się w środowisku. Rozdział J. Bieniek, "Realny obraz siebie nastoletnich sprawców przemocy rówieśniczej", przybliża z kolei trudności, z jakimi mierzy się współczesna szkoła. Autorka, na przykładzie szkoły, w jakiej prowadziła badania, pokazuje, że problem przemocy rówieśniczej jest powszechny, a tego typu badania mogą być pomocne przy konstruowaniu programu wychowawczo-profilaktycznego. Z badań wynika bowiem, że realny obraz siebie ma znaczenie dla funkcjonowania w roli sprawcy przemocy rówieśniczej. Sprawcy przemocy rówieśniczej mają najbardziej negatywny obraz siebie w porównaniu z pozostałymi badanymi przez Autorkę grupami. Wyniki tych badań to ważna przesłanka dla konstruowania programów ukierunkowanych na profilaktykę zachowań przemocowych młodzieży. Ostatni rozdział autorstwa J. Łukasiewicza i D. Głusiec "Wybrane cechy osobowości i style radzenia sobie ze stresem młodych dorosłych objętych kuratelą sądową" podejmuje zagadnienia kurateli sądowej, która jest instytucją działającą w celu pomocy osobom w trudnej sytuacji życiowej. Chociaż zakres tematyczny zdaje się wykraczać poza zasięg pracy psychologa szkolnego, to szersza wiedza na temat radzenia sobie osób, które wchodzą w dorosłe życie, może być pomocna w lepszym zrozumieniu warunków potrzebnych do rozwoju i przeciwdziałania potencjalnym problemom. Wiedza na temat roli i znaczenia kurateli jest ważna dla zapewnienia ochrony praw i godności każdej osoby, która wymaga wsparcia ze strony państwa i społeczeństwa. Ponadto Autorzy wskazują, że osobowość ma wpływ na podejmowanie zachowań ryzykownych, co jest ważne z perspektywy tworzących warunki do rozwoju dorosłych. Trudne zadania, jakie stoją przed psychologami w kontekście szkolnym, wymagają gruntownego przygotowania. Dbanie zarówno o jakość życia, jak i rozwój każdego człowieka, a zwłaszcza dziecka, jest przywilejem, priorytetem i obowiązkiem. Mimo iż zdajemy sobie sprawę, że przygotowanie do życia odbywa się przede wszystkim w rodzinie, to rola powołanych do tego instytucji też jest bardzo ważna. Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole mają ogromne znaczenie. Poszerzanie wiedzy i kompetencji wśród zaangażowanych w proces wychowawczy osób może przyczynić się do osiągnięcia skuteczności w pracy, a co za tym idzie, satysfakcji własnej, ale także dzieci i młodzieży. Praktycznym wymiarem podjętej problematyki jest podkreślenie i akcentowanie roli psychologa w procesie dydaktyczno-wychowawczym. Książkę adresujemy do badaczy, ale też studentów psychologii i pedagogiki. Biorąc pod uwagę zawarte w niej treści, opracowanie może być użyteczne dla specjalistów zajmujących się na co dzień pracą z dziećmi i młodzieżą (nauczycieli, wychowawców, psychologów, pedagogów), a także dla tych, którzy z racji swoich zainteresowań lub obowiązków zawodowych zajmują się wspieraniem, edukacją, opieką nad dziećmi i młodzieżą. Za wszelkie uwagi i komentarze skierowane pod adresem publikacji będziemy Czytelnikom wdzięczni.
Zbigniew B. Gaś
KOMU I DO CZEGO POTRZEBNY JEST W SZKOLE PSYCHOLOG? (Zbigniew B. Gaś) Zgłaszany przez różne środowiska od dziesiątek lat postulat zwiększenia dostępności profesjonalnej pomocy psychologicznej dla dzieci, młodzieży oraz rodziców i wychowawców doczekał się sformalizowania i realizacji przez zatrudnienie psychologów praktycznie we wszystkich placówkach oświatowych w Polsce. Wykonano więc milowy krok, który spotkał się jednak z bardzo zróżnicowanymi reakcjami wśród wszystkich osób i środowisk, których to innowacyjne działanie Ministerstwa Edukacji i Nauki bezpośrednio dotknęło. Upowszechnienie profesjonalnego wsparcia psychologicznego w takiej postaci uruchomiło refleksje wynikające z poszukiwania odpowiedzi na pytanie: "Komu i do czego potrzebny jest w szkole psycholog?". Spróbujmy zatem uporządkować najważniejsze zagadnienia związane z tym pytaniem. CZY SZKOŁA MOŻE WSPIERAĆ DZIECKO, NIE WSPIERAJĄC RODZICÓW I RODZINY? (Maria Ryś) Odpowiedź na pytanie zawarte w tytule artykułu wydaje się oczywista - wspierając dziecko, warto, a niejednokrotnie nawet trzeba, wspierać jego rodziców i rodzinę. Należałoby jednak głębiej zastanowić się nad relacjami pomiędzy szkołą i rodziną, bo charakter wspierania dziecka przez szkołę warunkowany jest wieloma czynnikami, wśród których funkcjonowanie szkoły oraz systemu rodzinnego mają szczególne znaczenie. Warto w tym celu przeanalizować doniesienia z badań. Szkoła pełni kluczową rolę w kształtowaniu rozwoju uczniów, nie tylko pod względem edukacyjnym, ale także społeczno-emocjonalnym. Wielu uczniów doświadcza różnych wyzwań w swoim życiu rodzinnym, co może wpływać na ich funkcjonowanie w szkole. Współpraca między szkołą, rodzicami a rodziną jest powszechnie uznawana za kluczowy element sukcesu edukacyjnego i dobrostanu uczniów. Tak więc w tym artykule podjęte zostaną zasadnicze tematy: jakie warunki ze strony środowiska szkolnego powinny być spełnione, aby szkoła rzeczywiście wspierała rozwój dzieci, w jakim zakresie szkoła może (powinna) wspierać dziecko, jakie są zadania szkoły w tym zakresie w przypadku rodziny prawidłowej, a jakie w przypadku rodziny dysfunkcyjnej. KILKA WAŻNYCH TEZ O ZACHOWANIACH RYZYKOWNYCH NASTOLATKÓW ONLINE I ICH PROFILAKTYCE (Jacek Pyżalski) Zagrożenia zdrowia psychicznego młodych ludzi związane z używaniem technologii przynajmniej od dwóch dekad przyciągają sporo uwagi profesjonalistów, ale także decydentów w obszarze oświaty. Poczucie zagrożenia prowadzi często do stosowania prostych, nie zawsze możliwych do wprowadzenia rozwiązań, jak przykładowo radykalna reglamentacja lub zakaz używania urządzeń cyfrowych w środowisku szkolnym lub domowym (por. Kvardova i in., 2019). Co więcej, rozwiązania takie, w tym te wykorzystujące technologie cyfrowe (np. automatyczne detektory treści agresywnych), budzą często wątpliwości natury etycznej, związane z łamaniem praw młodych ludzi, np. prawa do prywatności (Milosevic i in., 2023; Van Royen i in., 2016, Vandebosch i in., 2022). Rozwiązania takie bazują oczywiście na lęku przed potencjalnymi szkodami, jakie używanie mediów (głównie internetu) może spowodować u młodych ludzi i często w tym kontekście panuje przekonanie, że kiedy chcemy chronić młodych ludzi, to sposób, w jaki to robimy, jest drugorzędny, a cel uświęca środki. Z drugiej strony, słyszymy często o tym, że technologie stanowią doskonałe narzędzie edukacyjne, a także narzędzie komunikacyjne, które może służyć budowaniu relacji, twórczości i innym pozytywnie wartościowanym działaniom. Za takim ujęciem idzie z kolei często bezkrytyczne włączanie technologii do pracy szkoły. Obydwa przedstawione tu ujęcia, które mają przecież swoje wyraźne przełożenie na praktykę dydaktyczną i wychowawczą, wydają się być w sprzeczności. W rzeczywistości jednak wcale sobie nie zaprzeczają, gdyż to sposób wykorzystania technologii, czy też przez samych młodych ludzi, czy wychowawców, warunkuje skutki takiego wykorzystania. Warto zatem eksplorować, od czego zależy to, jakie skutki będzie miało wykorzystanie narzędzi cyfrowych i internetu przez młodych ludzi.
Psychologia w zmieniającym się świecie
Marta Pawelec
Monografia daje interesujący obraz różnych podejść do problematyki zmian, jakim podlega współczesny świat, a także zmian zachodzących wewnątrz samej psychologii. Analizuje m.in. deklarowane wartości życiowe studentów psychologii, cechy osobowościowe oraz strategie konstruowania własnej przyszłości w okresie przełomu adolescencji i dorosłości, style przywiązywania oraz struktury emocjonalne związków dorosłych dzieci alkoholików (DDA) czy postawy wobec życia u młodzieży z rodzin dotkniętych eurosieroctwem. Publikacja przybliża związki psychologii i prawa w obszarze wpływu neuronauki na system sprawiedliwości, omawia ryzyko i skutki uzależnienia od gier hazardowych oraz zmiany w używaniu języka i społeczne konsekwencje tych zmian u użytkowników internetowych blogów i czatów. Monografia porusza problematykę uzależnień i zachowań problemowych młodzieży, a także prezentuje autorskie propozycje zmian w programach profilaktycznych realizowanych w środowisku szkolnym
Psychologiczne aspekty opieki medycznej sprawowanej nad człowiekiem chorym
Robert Jan Łuczyk, Dorota Weber, Marta Łuczyk,...
Opieka medyczna nad człowiekiem chorym to nie tylko proces diagnostyczny i terapeutyczny, ale także wyjątkowy obszar, w którym zderzają się różnorodne aspekty ludzkiego doświadczenia, w tym o wymiarze psychologicznym. Choroba, niezależnie od jej rodzaju, jest zawsze sytuacją, która wstrząsa równowagą psychiczną pacjenta, zmienia jego postrzeganie rzeczywistości oraz wpływa na jego emocje, myśli i zachowanie. W kontekście opieki medycznej, uznanie tych psychologicznych uwarunkowań staje się kluczowe, zarówno w pracy lekarzy, pielęgniarek, jak i innych specjalistów, którzy na co dzień spotykają się z pacjentami w sytuacjach wymagających nie tylko wiedzy medycznej, ale i umiejętności empatycznego, holistycznego podejścia. Wielowymiarowość psychologicznych aspektów opieki medycznej dotyczy nie tylko reakcji pacjenta na chorobę, ale także na sam proces leczenia - od diagnozy, przez terapię, aż po rekonwalescencję. Strach, lęk przed nieznanym, poczucie bezradności, zmiana tożsamości wynikająca z przewlekłej choroby czy proces akceptacji nieuleczalnej patologii - to wszystko wchodzi w zakres psychologicznych trudności, które należy rozumieć i uwzględnić przy planowaniu skutecznej opieki zdrowotnej. Celem niniejszej monografii jest zgłębienie roli psychologii w kontekście opieki medycznej nad chorym człowiekiem. Skupiono się na analizie interakcji psychologicznych między pacjentem a personelem medycznym, omówiono mechanizmy radzenia sobie z chorobą, a także przedstawiono praktyczne podejścia do wsparcia psychologicznego w procesie leczenia. W szczególności skoncentrowano się na roli komunikacji, empatii oraz aktywnego słuchania, które stanowią fundament skutecznej opieki w obszarze fizycznym, jak i emocjonalnym. Opieka nad pacjentem nie powinna ograniczać się jedynie do troski o jego ciało, ale także obejmować wsparcie w zakresie zdrowia psychicznego, które może mieć kluczowe znaczenie dla procesu leczenia i jakości życia chorych. Monografia ma na celu przybliżenie teoretycznych podstaw psychologicznych aspektów opieki medycznej, jak i ukazanie praktycznych rozwiązań, które mogą zostać wdrożone w codziennej pracy placówek medycznych, z poszanowaniem godności, emocji i indywidualnych potrzeb pacjentów. Badania nad psychologicznymi wymiarami opieki nad chorymi stanowią wyzwanie naukowe, ale jednocześnie istotny krok w kierunku humanizacji opieki zdrowotnej, w której każdy pacjent traktowany jest w sposób kompleksowy, z uwzględnieniem jego potrzeb fizycznych i psychicznych. Przewodniczący zespołu redaktorów naukowych dr n. med. Robert Jan Łuczyk, prof. UM
Psychoprofilaktyka w świecie zagubionych wartości
Zbigniew Gaś
Monografia koncentruje się wokół zagadnień istotnych dla wychowania i profilaktyki zachowań ryzykownych pod względem teoretycznym i praktycznym. Omawia rolę wartości w procesie dojrzewania osobowego oraz rolę nauczyciela w wychowaniu do wartości, aksjologiczny wymiar programów profilaktycznych, preferowane wartości wychowanków opieki zastępczej w Polsce, obowiązki etyczne społeczeństwa wobec dzieci z rodzin z problemem alkoholowym czy opinię współczesnej młodzieży na temat rodziny. Jest to ujęcie interdyscyplinarne, głównie psychologiczne, pedagogiczne i socjologiczne, zawierające wiele interesujących rozwiązań metodycznych, m.in. próbę konstrukcji narzędzia do pomiaru „pozytywnego rozwoju młodzieży”, profilaktykę wobec dzieci wysoko wrażliwych czy młodzieży używającej substancji psychoaktywnych. Publikacja omawia profilaktykę w kontekście psychologii sportu, a także w wsparcie społeczne jako profilaktykę niekorzystnych następstw starzenia się i starości
Psychospołeczny i somatyczny wymiar opieki medycznej sprawowanej nad człowiekiem zdrowym i chorym
Robert Jan Łuczyk, Dorota Weber, Marta Łuczyk,...
Współczesna opieka medyczna, oscylująca pomiędzy prewencją a interwencją terapeutyczną, coraz wyraźniej dostrzega konieczność holistycznego ujęcia człowieka - zarówno zdrowego, jak i doświadczającego różnego rodzaju dysfunkcji somatycznych czy psychicznych. W świetle postępującej specjalizacji nauk medycznych i dynamicznych zmian społeczno-demograficznych opieka zdrowotna nie może już ograniczać się do modelu czysto biomedycznego, skoncentrowanego wyłącznie na patologii i jej biologicznych determinantach. Obecnie akcent przesuwa się w stronę podejścia integrującego aspekty fizjologiczne, psychiczne i społeczne, co znajduje odzwierciedlenie w biopsychospołecznym paradygmacie zdrowia. Monografia, którą oddajemy w ręce Czytelnika, stanowi próbę interdyscyplinarnej analizy opieki medycznej, ujmowanej w dwóch komplementarnych wymiarach: psychospołecznym i somatycznym. Zestawienie tych dwóch perspektyw pozwala na głębsze zrozumienie procesów zdrowienia, adaptacji do choroby, radzenia sobie z cierpieniem oraz mechanizmów wspierających jakość życia - nie tylko pacjentów, ale również osób zdrowych, których dobrostan psychofizyczny jest równie istotnym przedmiotem troski systemu ochrony zdrowia. Autorzy poszczególnych rozdziałów koncentrują się na ukazaniu znaczenia relacji interpersonalnych, kondycji psychicznej, zasobów osobistych i społecznych, a także kontekstu kulturowego i organizacyjnego w procesie sprawowania opieki. Szczególną uwagę poświęcono roli personelu medycznego jako nie tylko realizatorów procedur diagnostyczno-terapeutycznych, ale także aktywnych uczestników wspierania pacjenta w jego subiektywnym przeżywaniu zdrowia i choroby. W tym kontekście kompetencje emocjonalne, komunikacyjne oraz etyczne nabierają fundamentalnego znaczenia, równorzędnego wobec wiedzy klinicznej. Nie bez znaczenia pozostaje także wymiar prewencyjny i edukacyjny, skierowany do osób zdrowych, których zachowania zdrowotne, postawy i poziom świadomości zdrowotnej w istotny sposób determinują funkcjonowanie jednostki i społeczeństwa. Współczesna opieka zdrowotna staje się zatem przestrzenią synergii działań profilaktycznych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych, obejmujących szerokie spektrum potrzeb człowieka w jego całościowym istnieniu - cielesnym, psychicznym i społecznym. Niniejsza publikacja adresowana jest do szerokiego grona odbiorców: profesjonalistów medycznych, psychologów, socjologów, pedagogów zdrowia, jak również studentów i wszystkich zainteresowanych współczesnymi kierunkami rozwoju opieki nad człowiekiem. Wyrażamy nadzieję, że zaprezentowane treści stanowić będą wartościowy impuls do dalszej refleksji naukowej i praktycznej oraz przyczynią się do budowania bardziej humanistycznego, zintegrowanego i empatycznego modelu opieki medycznej. Przewodniczący zespołu redaktorów naukowych dr n. med. Robert Jan Łuczyk, prof. UM
Rodzina a profilaktyka zaburzeń w zachowaniu
Zbigniew B. Gaś
W książce zawarte zostały interdyscyplinarne dociekania, dotyczące roli rodziny w życiu człowieka oraz opis poszukiwań metod i sposobów wspierania rodziny w potrzebie. Monografia zawiera dwie części. Pierwsza z nich, zatytułowana Koncepcje – Przeglądy, to dziewięć opracowań dotyczących różnych prób wyjaśnienia specyfiki rodziny początku XXI wieku. Druga, zatytułowana Badania – Analizy – Propozycje Rozwiązań, to siedem opracowań będących efektem zrealizowanych projektów badawczych dotyczących kluczowych aspektów konwencjonalnego/dysfunkcjonalnego funkcjonowania rodziny
Status prawnomiędzynarodowy Polski (1918-2018)
Lech Antonowicz
Monografia to syntetyczne przedstawienie statusu prawnomiędzynarodowego Polski w latach 1918–2018. Jest to praca z dziedziny prawa międzynarodowego, a nie historii dyplomatycznej Polski. Jej główną treścią jest próba uzasadnienia, że współczesne państwo polskie, mimo burzliwej historii oraz wielu zmian terytorialnych, ludnościowych, ustrojowych i innych, istnieje i funkcjonuje nieprzerwanie od 1918 roku jako ten sam podmiot prawa międzynarodowego. Status prawnomiędzynarodowy Polski analizowany jest w publikacji w warunkach radykalnych, wręcz dramatycznych zmian przestrzeni geopolitycznej, w której Polska funkcjonowała.