Popularnonaukowe i akademickie
Current Developments in English Historical Linguistics: Studies in Honour of Rafał Molencki
red. Artur Kijak, red. Andrzej M. Łęcki,...
Table of Contents Preface (Artur Kijak, Andrzej M. Łęcki, Jerzy Nykiel) / 5 List of publications by Rafał Molencki / 7 Tabula gratulatoria / 13 Jerzy Wełna: From Raphael to Rafał, or a partly linguistic potpourri: An anniversary essay / 17 Part One: Medieval English Syntax Artur Bartnik: Resumptive pronouns and asymmetric coordination in Old English / 35 Magdalena Bator, Marta Sylwanowicz: “Once you see it, once you don’t” – The case of null objects in Middle English culinary and medical recipes / 51 Anna Cichosz: Verb-initial main clauses in Bede: A translation effect? / 68 Ursula Lenker: Pathways of change of English there / 90 María José López-Couso, Belén Méndez-Naya: The declarative complementizer how in the long diachrony / 109 Andrzej M. Łęcki: On the evolution of adverbial subordinators expressing negative purpose in English: The case of weald / 129 Janusz Malak: Expletives in Old English and the structure of the Old English clause / 140 Ilse Wischer: On the use of the pre-modal mæg in Old English /159 Anna Wojtyś: The role of syntactic factors in the elimination of *þurfan from English / 176 Part Two: Semantics, Lexis, Translation Magdalena Charzyńska-Wójcik: To translate is human, to explain – divine / 195 Ewa Ciszek-Kiliszewska: Dynamics of use of the Middle English preposition bitwix(e) / 214 Radosław Dylewski, Tomasz Kopycińsk: A study of dude’s earliest semantics and its geographical distribution on the basis of Chronicling America: Historic American Newspapers / 227 Joanna Kopaczyk, Bettelou Los: Referential functions of there+P pronominal adverbs in Older Scots / 254 Hans Sauer: Milton’s binomials and multinomials in Samson Agonistes / 275 Part Three: Phonology Ondřej Tichý, Jan Čermák: Consonant cluster reduction and change of language type: Structural observations on phonotactic modification from Old to Middle English / 307 Artur Kijak: Labial-velar changes in the history of English and Netherlandic / 327
Andrzej Zwoliński
W zderzeniu z nowoczesnością człowiek zawsze staje między marzeniem a planem, przezornością a odwagą, spontanicznym poddaniem się biegowi rzeczy a kontrolą przemian. Alvin Toffler, który zasłynął jako autor książki Szok przyszłości, stwierdził, że słowo zmiana jest kluczem do zrozumienia współczesnego czasu. Zmiana i innowacyjność są stale poszukiwane, mają swoją wartość na rynku, gdyż efektem jest ciągle nowa oferta. Zmiany te jednak mogą okazać się zbyt szybkie, powodują zamieszanie w psychice, która nie zdąży przywyknąć do wielu otaczających zjawisk, zanim znikną w fali nowych ofert i propozycji. Czynnikiem największych zmian jest technika i nowe technologie, które stwarzają zjawisko nazywane inwazją nowości. Pierwszym znakiem zmian jest radykalne zerwanie z przeszłością. Skraca się także znacznie kontakt ludzi z konkretnymi rzeczami: każda jest na chwilę, wymiatana ze świadomości przez kolejne mody i trendy. Być albo nie być. Zamiast prawdziwego istnienia. Rzeczywistość wirtualna E-samotność w cyber tłumie Niby miłość. Niby przyjaźń. Niby znajomi Bez wstydu, bez prywatności, bez refleksji Przysypani nadmiarem informacji. Przebodźcowanie jednostek i społeczeństw Wszystko na sprzedaż. Big brotheryzacja czyli podglądanie świata Elektroniczna przemoc. Sieciowe i postkulturowe wzorce przemocy Zniszczone słowa. Post prawda, fejk niusy jako narzędzie kontroli Sztuczna inteligencja. Niedoskonały umysł i idealny cynizm Przyszłość ludzkości pozostaje nieznana. Jedno jest pewne: od stopnia refleksji nad człowieczeństwem i rozumienia osoby ludzkiej oraz jej godności zależy teraźniejszość oraz to, co z niej wyrośnie.
Cyberkultura. Syntopia sztuki, nauki i technologii. Wyd. 2. popr
Piotr Zawojski
Cyberkultura i krytyczne studia nad jej historią oraz konstytuowaniem się jako nowego paradygmatu kulturowego stanowią jeden z najważniejszych fenomenów technospołeczeństwa, którego funkcjonowanie determinują nowe media cyfrowe oraz sieć. Fundamentalną tezą, wyznaczającą kierunek podejmowanych w niniejszej pracy teoretycznych i interpretacyjnych wysiłków, jest przekonanie, że cyberkultura opiera się na syntopii sztuki, nauki i technologii. Nim jednak zdefiniowana zostaje cyberkultura zarysowane są historyczne konteksty tego zjawiska. Koncepcje trzeciej kultury i Nowego Renesansu, zaproponowane przez Johna Brockmana, traktuję jako bazę teoretyczną dla formowania się społeczeństwa sieci. Cyberkulturę uznać należy za zwieńczenie procesów zapoczątkowanych w latach 60. wystąpieniami kontrkulturowymi. Rozdział drugi szeroko rozwija koncept syntopii sztuki, nauki i technologii. Sztuka technologii i technologie sztuki odwołują się do zaplecza naukowego, korzenie tego zjawiska tkwią w pierwszych manifestacjach sztuki komputerowej w latach 60. Po zdefiniowaniu cyberkultury w rozdziale trzecim w kolejnym rozpatrywane jest miejsce sztuki w cyberprzestrzeni i cyberkulturze. W rozdziale piątym przedstawione są kluczowe dla cybersztuki formy partycypacji, to znaczy zagadnienia interaktywności (i interpasywności), immersji i interfejsu. Rozdział szósty poświęcony jest teorii i praktyce dokumentacji oraz prezentacji sztuki mediów cyfrowych w dobie rewolucji informatycznej i telematycznej. Kluczowe pojęcia oddające zmieniające się warunki kultury zorientowanej dotychczas na magazynowaniu, a obecnie na transmisji danych, to immaterialność, meatmedialność i sieciowość. Archiwa bez fizycznej lokalizacji, platformy sieciowe przejmujące rolę galerii, muzeów, bibliotek i magazynów wyznaczają zupełnie nowe standardy myślenia o funkcjonowania sztuki w obiegu publicznym. W ostatnim rozdziale podejmowane są zagadnienia wirtualnych muzeów jako nowego terytorium sztuki, zarówno tej posługującej się tradycyjnymi mediami, jak i cybersztuki. Cyberkulturę traktuję w zakończeniu pracy jako rodzaj rewitalizacji ekonomii i kultury daru proklamującej w digitalnej rzeczywistości nową rewolucję życia codziennego.
Cyberkultura. Syntopia sztuki, nauki i technologii. Wyd. 2. popr
Piotr Zawojski
Cyberkultura i krytyczne studia nad jej historią oraz konstytuowaniem się jako nowego paradygmatu kulturowego stanowią jeden z najważniejszych fenomenów technospołeczeństwa, którego funkcjonowanie determinują nowe media cyfrowe oraz sieć. Fundamentalną tezą, wyznaczającą kierunek podejmowanych w niniejszej pracy teoretycznych i interpretacyjnych wysiłków, jest przekonanie, że cyberkultura opiera się na syntopii sztuki, nauki i technologii. Nim jednak zdefiniowana zostaje cyberkultura zarysowane są historyczne konteksty tego zjawiska. Koncepcje trzeciej kultury i Nowego Renesansu, zaproponowane przez Johna Brockmana, traktuję jako bazę teoretyczną dla formowania się społeczeństwa sieci. Cyberkulturę uznać należy za zwieńczenie procesów zapoczątkowanych w latach 60. wystąpieniami kontrkulturowymi. Rozdział drugi szeroko rozwija koncept syntopii sztuki, nauki i technologii. Sztuka technologii i technologie sztuki odwołują się do zaplecza naukowego, korzenie tego zjawiska tkwią w pierwszych manifestacjach sztuki komputerowej w latach 60. Po zdefiniowaniu cyberkultury w rozdziale trzecim w kolejnym rozpatrywane jest miejsce sztuki w cyberprzestrzeni i cyberkulturze. W rozdziale piątym przedstawione są kluczowe dla cybersztuki formy partycypacji, to znaczy zagadnienia interaktywności (i interpasywności), immersji i interfejsu. Rozdział szósty poświęcony jest teorii i praktyce dokumentacji oraz prezentacji sztuki mediów cyfrowych w dobie rewolucji informatycznej i telematycznej. Kluczowe pojęcia oddające zmieniające się warunki kultury zorientowanej dotychczas na magazynowaniu, a obecnie na transmisji danych, to immaterialność, meatmedialność i sieciowość. Archiwa bez fizycznej lokalizacji, platformy sieciowe przejmujące rolę galerii, muzeów, bibliotek i magazynów wyznaczają zupełnie nowe standardy myślenia o funkcjonowania sztuki w obiegu publicznym. W ostatnim rozdziale podejmowane są zagadnienia wirtualnych muzeów jako nowego terytorium sztuki, zarówno tej posługującej się tradycyjnymi mediami, jak i cybersztuki. Cyberkulturę traktuję w zakończeniu pracy jako rodzaj rewitalizacji ekonomii i kultury daru proklamującej w digitalnej rzeczywistości nową rewolucję życia codziennego.
Cyberprzemoc wśród młodzieży ze szkół wiejskich
Anna Waligóra-Huk
Problematyka pracy koncentruje się wokół szeroko pojętego zagadnienia cyberprzemocy występującej wśród młodzieży – uczniów wiejskich szkół gimnazjalnych. W książce scharakteryzowano problem cyberprzemocy z perspektywy teoretycznej, ale dokonano również szczegółowej analizy zjawiska na podstawie zebranego materiału empirycznego. Poza aspektem naukowych interpretacji zjawiska, sformułowano także konkretne wnioski przydatne praktyce pedagogicznej i profilaktycznej. Monografia adresowana jest do szerokiego grona odbiorców interesujących się problematyką cyberprzemocy zarówno od strony teoretycznej, jak i praktycznej. Książka stanowi przydatne kompendium wiedzy dla wykładowców oraz studentów w szczególności kierunków pokrewnych pedagogice i psychologii. Zakres tematyczny, jak również wnioski praktyczne zredagowane są w taki sposób, by publikacja stanowiła źródło wskazówek i informacji niezbędnych w pracy nauczycieli-praktyków, podejmujących wyzwania wychowawczo-profilaktyczne, zwłaszcza na III etapie edukacyjnym. Adresatami pracy są także rodzice uczniów, w szczególności dorastającej młodzieży, której niestety na coraz większą skalę problem cyberprzemocy dotyczy. Liczę, że przedstawione w monografii rozważania i wnioski przysłużą się studentom, nauczycielom oraz pracownikom nauki, jako źródło inspiracji do dalszych dociekań i pogłębionych studiów nad zagadnieniem cyberprzemocy. Recenzja książki ukazała się w czasopiśmie „Forum Akademickie” nr 5/2016, s. 70 (Aleksandra Urbańczyk: Dziecko w sieci).
Cyberprzestrzeń miejscem skutecznego nauczania-uczenia się
Danuta Szeligiewicz-Urban, Beata Matusek
Celem badań opisywanych w niniejszej monografii uczyniono analizę związków zachodzących pomiędzy korzystaniem z nowoczesnych technologii informacyjnych a zagrożeniami płynącymi z mass mediów z perspektywy nauczyciela, rodzica i dziecka. W niniejszym opracowaniu poruszamy kwestię kompetencji informatycznych i społeczno-wychowawczych nauczyciela i rodzica w odniesieniu do wykorzystywania nowoczesnych narzędzi technologicznych, monitorowania kontaktu z cyberświatem, w tym gier komputerowych oraz poziomu dostępności cyberprzestrzeni dla młodego użytkownika – ucznia. Spośród wielu metod badawczych w wybranych i omawianych w niniejszym opracowaniu pracach dotyczących kwestii cyberprzestrzeni, podstawową metodą badawczą była metoda sondażu diagnostycznego.
Marcin Deutschmann
Jasność wywodu, przejrzysta struktura, starannie dobrane przykłady oraz bogata bibliografia czynią tę książkę znakomitym narzędziem dydaktycznym do zajęć z zakresu retoryki, analizy dyskursu, komunikacji politycznej czy medioznawstwa. Łącząc precyzję analityczną z wrażliwością etyczną, nie tylko dostarcza wiedzy, lecz także uczy czytelników myślenia retorycznego: dostrzegania mechanizmów perswazji, konstruowania sensu i narracji. W dobie rosnącej polaryzacji i kryzysu demokracji książka ta pokazuje, że retoryka może być zarówno narzędziem opisu, jak i remedium - sposobem rozumienia, interpretowania i porządkowania chaotycznego świata komunikacji internetowej. dr hab. Maria Załęska, prof. UW Po pierwsze, to najnowsza na polskim rynku retoryczno-komunikologiczna publikacja, z której skorzystają badacze polskiej przestrzeni publicznej (nie tylko cyfrowej), ponieważ poza wieloma cennymi informacjami uzupełnia oraz wskazuje pola i perspektywy innych badań. Po drugie, ze względu na jasność i logikę wywodu to znakomity podręcznik dla studentów kierunków humanistycznych i społecznych, zwłaszcza filologicznych, medioznawczych, socjologicznych i politycznych. prof. dr hab. Paweł Nowak (UMCS)
Paweł Głodek
Monografia analizuje cyfrowe platformy rynkowe w kontekście modeli hybrydowych i trybrydowych, łączących cele biznesowe, społeczne i środowiskowe. Omawia koncepcje, modele biznesowe oraz rozwój platform w gospodarce. Analizy obejmują uwarunkowania teoretyczne i praktyczne, wsparte badaniami rynku i przykładami. Publikacja definiuje platformę, analizuje jej składowe, koncentrując się na wartościach ekonomicznych i identyfikacji aktorów. Szczególną uwagę poświęcono modelowi trybrydowemu, realizowanemu przez platformy cyfrowe oraz analizie wyzwań i korzyści z nim związanych.
Piotr Jaskowski
W monografii za docelowe rozwiązanie w obszarze sterowania oświetleniem drogowym przyjęto system adaptacyjny, który na podstawie rzeczywistych danych pomiarowych umożliwia dynamiczną regulację poziomu oświetlenia i jego bieżące dostosowanie do aktualnych warunków na drodze. Wdrożenie takich systemów napotyka jednak istotne bariery. Najważniejszą z nich są wysokie nakłady inwestycyjne związane z koniecznością budowy szerokiej sieci czujników pomiarowych oraz doposażenia opraw oświetlenia w indywidualne sterowniki, umożliwiające płynną regulację strumienia świetlnego opraw oświetleniowych (z zachowaniem parametrów jakościowych zasilania, tj. mocy, współczynnika mocy, harmonicznych prądu i napięcia itd.). Niezbędne do spełnienia są również wymagania w zakresie budowy rozwiązań teleinformatycznych, umożliwiających optymalizację oświetlenia przy jednoczesnym zachowaniu odporności i cyberbezpieczeństwa systemu. Dodatkowym wyzwaniem jest brak jednolitych standardów i wytycznych dotyczących implementacji dynamicznego sterowania, a także nieprecyzyjne regulacje prawne odnoszące się do odpowiedzialności w przypadku wystąpienia zdarzeń drogowych. Równolegle problemem pozostaje ograniczona integracja systemów sterowania oświetleniem z rzeczywistymi danymi dotyczącymi uczestników ruchu, obejmującymi zarówno pojazdy, rowerzystów, jak i pieszych. Istotne znaczenie mają również informacje o warunkach atmosferycznych, takich jak opady atmosferyczne, lub zdarzenia występujące na sąsiednich drogach, które mogą wpływać na zachowania użytkowników dróg. Dopiero kompleksowa integracja różnorodnych danych umożliwi skuteczne wdrażanie adaptacyjnych algorytmów sterowania, które potrafią optymalnie dostosowywać poziom oświetlenia do dynamicznie zmieniających się potrzeb na drodze w ujęciu zarządzania całym oświetlanym obszarem.
Piotr Jaskowski
W monografii za docelowe rozwiązanie w obszarze sterowania oświetleniem drogowym przyjęto system adaptacyjny, który na podstawie rzeczywistych danych pomiarowych umożliwia dynamiczną regulację poziomu oświetlenia i jego bieżące dostosowanie do aktualnych warunków na drodze. Wdrożenie takich systemów napotyka jednak istotne bariery. Najważniejszą z nich są wysokie nakłady inwestycyjne związane z koniecznością budowy szerokiej sieci czujników pomiarowych oraz doposażenia opraw oświetlenia w indywidualne sterowniki, umożliwiające płynną regulację strumienia świetlnego opraw oświetleniowych (z zachowaniem parametrów jakościowych zasilania, tj. mocy, współczynnika mocy, harmonicznych prądu i napięcia itd.). Niezbędne do spełnienia są również wymagania w zakresie budowy rozwiązań teleinformatycznych, umożliwiających optymalizację oświetlenia przy jednoczesnym zachowaniu odporności i cyberbezpieczeństwa systemu. Dodatkowym wyzwaniem jest brak jednolitych standardów i wytycznych dotyczących implementacji dynamicznego sterowania, a także nieprecyzyjne regulacje prawne odnoszące się do odpowiedzialności w przypadku wystąpienia zdarzeń drogowych. Równolegle problemem pozostaje ograniczona integracja systemów sterowania oświetleniem z rzeczywistymi danymi dotyczącymi uczestników ruchu, obejmującymi zarówno pojazdy, rowerzystów, jak i pieszych. Istotne znaczenie mają również informacje o warunkach atmosferycznych, takich jak opady atmosferyczne, lub zdarzenia występujące na sąsiednich drogach, które mogą wpływać na zachowania użytkowników dróg. Dopiero kompleksowa integracja różnorodnych danych umożliwi skuteczne wdrażanie adaptacyjnych algorytmów sterowania, które potrafią optymalnie dostosowywać poziom oświetlenia do dynamicznie zmieniających się potrzeb na drodze w ujęciu zarządzania całym oświetlanym obszarem.
Agnieszka Dytman-Stasieńko
Posługując się historią mówioną, konfrontując różne źródła osobowe (nieraz sprzeczne), zestawiając je z dokumentami, zarówno wytworzonymi przez działaczy Solidarności, jak i przez SB i funkcjonariuszy innych służb PRL, badaczka pieczołowicie rekonstruuje prawdę historyczną o warunkach funkcjonowania mediów oporu, o twórcach, konstruktorach i wynalazcach, inżynierach, programistach, haktywistach i oddolnych dziennikarzach prasowych, radiowych i filmowcach-dokumentalistach, reprezentantach rodzącej się kultury oporu. Można powiedzieć, że jest to archeologia mediów w czystej postaci, rekonstrukcji podlegają bowiem zarówno media, aparaty medialne, ekologie medialne, jak i sieci społeczne. dr hab. Anna Maj, prof. UŚ Na podkreślenie zasługuje niezwykle staranna, wszechstronna kwerenda archiwalna i wykorzystanie historii mówionej, znakomita orientacja w literaturze przedmiotu, a także umiejętność kompetentnej analizy i przystępnego przedstawienia jej efektów. Chciałbym podkreślić znawstwo, z jakim Autorka opisuje funkcjonowanie systemów technologicznych obejmujących techniki druku, urządzenia nadawczo-odbiorcze czy techniki komputerowe. dr hab. Sławomir Łotysz, prof. PAN
Cykle życia publikacji naukowych warunkowane praktyką cytowania piśmiennictwa
Anna Małgorzata Kamińska, Łukasz Opaliński
Książka porusza tematykę fenomenu kultury i praktyk cytowań literatury kultywowanych w społecznościach naukowych. Przedstawia wyniki autorskich badań w poszczególnych nurtach składających się na całość tematyki cykli życia publikacji naukowych oraz procesu starzenia literatury na tle aktualnego stanu badań prezentowanych w literaturze światowej. Materiałem badawczym, czy inaczej empiryczną bazą całości podjętych i zaprezentowanych w niniejszej monografii analiz, stała się przede wszystkim bardzo obszerna światowa literatura przedmiotu (zwłaszcza angielskojęzyczna), która podejmuje kluczowe zagadnienia z punktu widzenia celu i przedmiotu przedłożonej pracy. Jej początki sięgają lat dwudziestych XX wieku. W niniejszej rozprawie przyjętą metodą opracowania dostępnego materiału badawczego była w pierwszej kolejności jego szczegółowa analiza mająca za zadanie wyodrębnienie obecnych w światowej literaturze wiodących nurtów badawczych, zaproponowanie ich typologii, dotarcie do najistotniejszych i fundamentalnych postawionych w ich ramach tez, stwierdzeń oraz wyników, a następnie dokonanie syntezy uzyskanych w trakcie analizy rezultatów i przedstawienie ich w formie końcowego podsumowania i wniosków.
"Cynegetica" Gracjusza Faliskusa czyli polowania w czasach antycznych
Edyta Gryksa-Pająk
Monografia Cynegetica Gracjusza Faliskusa, czyli polowania w czasach antycznych wypełniania lukę badawczą na temat Gracjusza i jego poematu. Główny nacisk położono na relację polowanie-wojna oraz polujący-zwierzyna. W pierwszej części zawarte zostały najważniejsze informacje dotyczące starożytnych polowań, tekstu Cynegetica (Gracjusz, datowanie poematu i jego forma: nawiązania do wypraw wojennych, terminologia dydaktyczna, łowiecka) i wydań dzieła. W drugiej części monografii zaproponowano pierwsze polskie tłumaczenie traktatu Cynegetica z komentarzem filologicznym. Badania koncentrowały się na zastosowanych przez poetę środkach artystycznego wyrazu, zjawiskach językowych, nawiązaniach do starożytnych mitologii i wydźwiękach politycznych dzieła rzymskiego poety.
"Cynegetica" Gracjusza Faliskusa czyli polowania w czasach antycznych
Edyta Gryksa-Pająk
Monografia Cynegetica Gracjusza Faliskusa, czyli polowania w czasach antycznych wypełniania lukę badawczą na temat Gracjusza i jego poematu. Główny nacisk położono na relację polowanie-wojna oraz polujący-zwierzyna. W pierwszej części zawarte zostały najważniejsze informacje dotyczące starożytnych polowań, tekstu Cynegetica (Gracjusz, datowanie poematu i jego forma: nawiązania do wypraw wojennych, terminologia dydaktyczna, łowiecka) i wydań dzieła. W drugiej części monografii zaproponowano pierwsze polskie tłumaczenie traktatu Cynegetica z komentarzem filologicznym. Badania koncentrowały się na zastosowanych przez poetę środkach artystycznego wyrazu, zjawiskach językowych, nawiązaniach do starożytnych mitologii i wydźwiękach politycznych dzieła rzymskiego poety.
"Cynegetica" Gracjusza Faliskusa czyli polowania w czasach antycznych
Edyta Gryksa-Pająk
Monografia Cynegetica Gracjusza Faliskusa, czyli polowania w czasach antycznych wypełniania lukę badawczą na temat Gracjusza i jego poematu. Główny nacisk położono na relację polowanie-wojna oraz polujący-zwierzyna. W pierwszej części zawarte zostały najważniejsze informacje dotyczące starożytnych polowań, tekstu Cynegetica (Gracjusz, datowanie poematu i jego forma: nawiązania do wypraw wojennych, terminologia dydaktyczna, łowiecka) i wydań dzieła. W drugiej części monografii zaproponowano pierwsze polskie tłumaczenie traktatu Cynegetica z komentarzem filologicznym. Badania koncentrowały się na zastosowanych przez poetę środkach artystycznego wyrazu, zjawiskach językowych, nawiązaniach do starożytnych mitologii i wydźwiękach politycznych dzieła rzymskiego poety.
Cyprian Norwid. Poeta wieku dziewiętnastego
Jacek Lyszczyna
Książka Cyprian Norwid. Poeta wieku dziewiętnastego poświęcona jest przede wszystkim dziełu poetyckiemu Norwida, ponieważ autor bardzo mocno przeciwstawia się traktowaniu go – co w ostatnich czasach stal się dość modne – jako genialnego filozofa czy teologa. Książka podejmuje też kwestię przynależności poezji Norwida do konkretnego okresu - do niedawna dla wszystkich było oczywiste, że Norwid był romantykiem, dopiero w ostatnich latach zostało to jednak przekonująco zakwestionowane. Stąd też tytuł tej książki, w którym chodziło o pokazanie złożoności fenomenu Norwida, którego twórczość nie daje się zamknąć w ramach jednego tylko prądu, i sięgniecie do pojawiającej się w ostatnich latach koncepcji „dziewiętnastowieczności”.
Lidia Burska
Lidia Burska (1956-2008) – krytyk i historyk literatury w Instytucie Badań Literackich PAN. Autorka książek: Kłopotliwe dziedzictwo. Szkice o literaturze i historii (Warszawa 1998) oraz Awangarda i inne złudzenia. O pokoleniu ’68 w Polsce (Gdańsk 2012), współredaktorka wydawanego poza cenzurą w stanie wojennym czasopisma literackiego „Wezwanie”; książek krytycznych , autorka wielu rozpraw i recenzji drukowanych m.in. w „Twórczości”, „Tekstach”, „Tekstach Drugich”, „Res Publice”, „Res Publice Nowej”, „Gazecie Wyborczej”. Marek Zaleski (1952) – krytyk literacki i literaturoznawca w Instytucie Badań Literackich PAN. Autor książek Przygoda drugiej awangardy (1984), Mądremu biada? (1990), Formy pamięci (1996), Zamiast. O twórczości Czesława Miłosza (2005), oraz Echa idylli (2007). W latach 1987-2006 współredaktor miesięcznika „Res Publica” i „Res Publica Nowa”.
Czarna kobieta na białym tle. Dyptyk biograficzny
Anna Wieczorkiewicz
Saartjie Baartman i Waris Dirie to kobiety; mówiono o nich: czarne. Płeć i rasa stanowią wyznaczniki tożsamości tak oczywiste, że współczesnym krytykom kultury zdają się wręcz banalne. Wokół nich wciąż jednak osnuwają się ekspansywne koncepcje teoretyczne. Biorą one w posiadanie rzeczywiste jednostki; kształtują ich losy, ingerują w ciała. Wykorzystują je do własnych celów - naukowych, społecznych, politycznych, ekonomicznych, artystycznych, rozrywkowych... Dyptyk zestawiony z biografii Saartjie Baartman i Waris Dirie pokazuje, jak abstrakcyjne pojęcia i wyrafinowane teorie rozgrywane są w konkretnych okolicznościach, jak aktualizują się w ludzkim życiu, kształtując jego bieg. Przyjrzyjmy się częściom dyptyku, z których każda ma swój własny sens, ale ujęte razem dają się odczytać jako całkiem nowa opowieść. Przekazuje ona wiedzę antropologiczną - niekoniecznie bezpośrednio, niemniej jednak dobitnie.
Czarna skrzynka Darwina. Biochemiczne wyzwanie dla ewolucjonizmu
Michael J. Behe
Autorem książki Czarna skrzynka Darwina. Biochemiczne wyzwanie dla ewolucjonizmu jest Michael J. Behe, amerykański biochemik. Pierwsze, anglojęzyczne wydanie ukazało się w 1996 roku nakładem wydawnictwa Free Press. Już we wstępie autor podkreśla, że literatura naukowa zawiera wiele opisów tego, jak coś funkcjonuje (np. Układ Słoneczny). Amerykańskiego uczonego interesuje jednak pochodzenia tego, co już istnieje. Behe kieruje swoją uwagę na świat przyrody ożywionej w mikroskali i zastanawia się, czy życie na poziomie molekularnym, czyli - jak pisze - "fundament życia", może zostać wyjaśnione na podstawie losowych mutacji i doboru naturalnego. Autor prezentowanej publikacji argumentuje, że niektóre układy biologiczne - zwane przez niego mechanizmami molekularnymi - posiadają pewną cechę, która nie może zostać wyjaśniona naturalistycznie. Behe ma na myśli nieredukowalną złożoność. Zgodnie z tym ujęciem, układ nieredukowalnie złożony składa się z wielu wzajemnie dopasowanych części, które pełnią określoną funkcję. Usunięcie chociażby jednego elementu powoduje, że układ przestaje być funkcjonalny. Uczony twierdzi, że układy tego typu nie mogły powstać na gruncie darwinowskiej ewolucji kumulatywnej postępującej małymi krokami, ale są świadectwem inteligentnego projektu. Amerykański biochemik omawia w tym kontekście między innymi przykład wici bakteryjnej, która składa się z około 50 różnych typów białek i służy bakteriom jako swego rodzaju silnik obrotowy. Nie mogła ona, jak argumentuje Behe, powstać drogą stopniowych przekształceń, ponieważ na wcześniejszych etapach nie pełniłaby swojej funkcji. Aby zobrazować swój pogląd, uczony posłużył się przykładem struktury nieredukowalnie złożonej stosowanej w życiu codziennym. Mianowicie standardowa pułapka na myszy musi od razu posiadać wszystkie elementy w odpowiednim ułożeniu, ponieważ w innym przypadku nie pełniłaby określonej funkcji polegającej na łapaniu myszy. Warto zaznaczyć, że Behe jest ewolucjonistą, ale niedarwinowskim. Akceptuje on pogląd o wspólnocie pochodzenia, lecz odrzuca twierdzenie o przypadkowych mutacjach mogących doprowadzić do powstania złożonych struktur biologicznych. Książka Czarna skrzynka Darwina zawiera pozytywną argumentację na rzecz teorii inteligentnego projektu.
Aleksandra Gruszczyk
Wojna jest odrębną dziedziną znaczenia, wyrwaną z codzienności tak dalece, że każde doznanie wojny – i codzienności – stanowi dla poddanej mu jednostki szok poznawczy. Ta nieciągłość doświadczenia powoduje wyrwę w jednostkowej tożsamości, ranę, która zmienia się w traumę. Powojenne traumy jednostkowe – jak również traumy wynikające z powrotu do domu – najczęściej dotyczą całych pokoleń żołnierzy. Weterani połączeni wspólnym doświadczeniem tworzą wspólnoty braterskie, w których zapoczątkowany zostaje proces uspołecznienia traumy. W społeczeństwie stanowią oni szczególne grupy nosicielskie, rozprzestrzeniające narrację o doświadczeniu traumy m.in. za pomocą dzieł kulturowych takich jak filmy, literatura czy dzieła sztuki wizualnej. Uwspólnotowione doświadczenie traumy i winy wywołuje konflikt pamięci społecznej oraz rozbieżne wizje przeszłości. Czarne światło opisuje proces tworzenia się powojennych traum jednostkowych i zbiorowych na przykładzie najnowszej historii Stanów Zjednoczonych. Uważam, że książka P. Aleksandry Gruszczyk może być wydarzeniem wydawniczym. [...] Czytanie Jej rozważań dostarcza dużo materiału faktograficznego, zmusza do refleksji na temat natury wojny, inspiruje w wielu miejscach. Jest to tekst naprawdę znaczący. Prof. dr hab. Tomasz Żyro