Polityka
Rafał Łatka
Publikacja w ramach Centralnego Projektu Badawczego Instytutu Pamięci Narodowej "Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944-1989". W okresie rządów komunistycznych w Polsce w latach 1944-1989 Kościół katolicki odgrywał rolę daleko wykraczającą poza realizowaną misję duszpasterską. Duchowieństwo angażowało się we wszystkie niemal płaszczyzny życia społecznego i niejednokrotnie doświadczało z tego powodu represji. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. proces ten się nasilił, a Kościół w wielu dziedzinach życia zastępował coraz bardziej niewydolne państwo. Mimo funkcjonowania we wrogim wobec każdej religii systemie politycznym, wzorowanym na Związku Sowieckim, nie tylko przetrwał, lecz także znacznie powiększył swój społeczny autorytet. Przyczynili się do tego z pewnością wybitni przedstawiciele Episkopatu Polski. W publikacji znalazło się siedemnaście tekstów. Trzynaście ma charakter klasycznych artykułów naukowych na temat ważnych zagadnień związanych z działalnością poszczególnych biskupów, a pozostałe cztery to opracowania źródłowe, zawierające oprócz analizy także nieznane wcześniej materiały archiwalne.
Bliski Wschód w stosunkach międzynarodowych w XXI wieku
Wiesław Lizak, Anna M. Solarz
Niespokojny, rozdarty konfliktami Bliski Wschód jest stale obecny na pierwszych stronach gazet, w nagłówkach serwisów prasowych. Będący kolebką naszej cywilizacji, położony w bezpośrednim sąsiedztwie Starego Kontynentu, region bliskowschodni wydaje się ludziom Zachodu obcy i egzotyczny. Wydarzenia zwane arabską wiosną, sukcesy tzw. Państwa Islamskiego w Syrii i Iraku, irański program atomowy, turecki neoosmanizm, rywalizacja mocarstw regionalnych i zewnętrznych o wpływy i hegemonię, exodus bliskowschodnich chrześcijan i muzułmanów - wszystko to budzi poważne obawy o stabilność i pokój w tym regionie. Na Bliskim Wschodzie załamuje się dotychczasowy porządek międzynarodowy. Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja choć w części odpowie na pytania o istotę tych zmian.
Łukasz Gacek, Rafał Kwieciński, Ewa Trojnar
Współczesna wielowymiarowość bezpieczeństwa międzynarodowego w szczególny sposób widoczna jest w Azji, gdyż obecne centrum polityczne, gospodarcze i militarne świata wyraźnie kształtuje się właśnie w tym regionie. Wyzwania dla bezpieczeństwa są tu bardzo różnorodne, co wynika przede wszystkim z wyjątkowej heterogeniczności tego kontynentu, jego głębokiego zróżnicowania politycznego, gospodarczego, kulturowego, religijnego, społecznego i etnicznego. Na sytuację polityczną w Azji niewątpliwie wpływ wywierają też największe potęgi świata, przede wszystkim Stany Zjednoczone Ameryki i Chiny, ale również Rosja, Japonia i Indie, oba państwa koreańskie, a także globalne i regionalne instytucje międzynarodowe czy wreszcie organizacje terrorystyczne i zorganizowane grupy przestępcze. Ciekawe aspekty tej złożonej problematyki w przystępny sposób przedstawiają autorzy poszczególnych rozdziałów - specjaliści z zakresu problematyki azjatyckiej reprezentujący różne dyscypliny naukowe. W związku z tym, że punkt ciężkości światowego porządku przesuwa się wyraźnie ku Azji, a tradycyjne geograficzne usytuowanie napięć globalnych w obszarze europejskim i transatlantyckim ustępuje miejsca azjatyckiemu i transpacyficznemu, również uwaga badaczy i ekspertów ulega nieuchronnej redefinicji. (...) Prezentowana książka sprawia w tej sytuacji jak najlepsze wrażenie. Na podkreślenie zasługuje samo zgromadzenie tekstów uznanych polskich badaczy, których dorobek związany jest z kwestią szeroko rozumianego bezpieczeństwa. (...) łączy ich dostrzeganie wspólnego mianownika, jakim jest rozumienie wyzwań i zagrożeń w dynamicznie zmieniającym się kontekście systemu-świata. z recenzji prof. Adama W. Jelonka W tomie publikują: Dariusz Czywilis, Łukasz Gacek, Marta Gębska, Piotr Andrzej Głogowski, Joanna M. Guzik, Robert Jakimowicz, Krzysztof Kozłowski, Piotr Kwiatkiewicz, Magdalena Kumelska, Agnieszka Kuszewska, Rafał Kwieciński, Michał Lubina, Antonina Łuszczykiewicz, Tomasz Młynarski, Katarzyna Niemiec, Grzegorz Nizioł, Elżbieta Maria Proń, Łukasz Stach, Edyta Ślachcińska, Ewa Trojnar, Joanna Wardęga.
Bolesław Kardaszewski. Architektura i polityka
Błażej Ciarkowski
„Książka Błażeja Ciarkowskiego to napisana dobrym, żywym językiem opowieść o architekcie zmagającym się z ograniczeniami «realnego socjalizmu», z uporem dążącym do realizacji swoich twórczych koncepcji i próbującym minąć progi modernizmu – nawet za cenę kompromisów z komunistyczną władzą, a odchodzącym przedwcześnie z poczuciem niewykorzystanego potencjału twórczego. Jej bohater, mimo że z urodzenia warszawianin, związał się z Łodzią i tutaj przyszło mu działać – w mieście o specyficznym charakterze, co czyni tekst tym bardziej ciekawym”. Z recenzji prof. Krzysztofa Stefańskiego Profesor Bolesław Kardaszewski (1931-2000) był jednym z najważniejszych architektów w powojennej historii Łodzi. Pozostawił po sobie szereg realizacji, tuziny projektów i koncepcji, oraz rzesze uczniów, którzy z nieskrywaną estymą wspominają Mistrza. Człowiek sukcesu? Bynajmniej. Do końca życia towarzyszyło mu przekonanie o zawodowym niespełnieniu, owa gorzka refleksja nieobca największym twórcom. Postać Kardaszewskiego wpisywał się, mimo swej niezaprzeczalnej wyjątkowości, w archetypiczny niemalże obraz przedstawiciela całego pokolenia architektów pracujących w powojennej rzeczywistości. Profesjonalną edukację pobierał u wybitnych twórców dwudziestolecia międzywojennego, sami zaś zaczynał projektować w chwili, w której krótkie panowanie socrealistycznej doktryny dobiegało końca. Przyszło mu działać w atmosferze fałszywego kultu nowoczesności, zmagać się z bezmyślnym produktywizmem, normatywami i ograniczeniami systemu centralnie sterowanej gospodarki. Twórczą dojrzałość osiągnął w latach przełomu, gdy wiara w modernizm zastępowana była przez postmodernistyczny pluralizm, a ustrój komunistyczny chwiał się, by ostatecznie upaść w 1989 roku. Wyjątkowość Kardaszewskiego polegała na tym, że był obserwatorem krytycznym nie szukającym gotowych recept, lecz inspiracji nie na płaszczyźnie idei. Nie odtwarzał, lecz kreował. Był twórca świadomym, o szerokich horyzontach i wielkiej wiedzy, którą umiejętnie zespajał z praktyczną biegłością. Jego realizacje – zarówno o funkcji mieszkalnej („Bolek”, „Irena”), biurowej („Dom Chłopa”), jak i akademickiej (gmachy Instytutu Fizyki, Wydział Budownictwa oraz Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych), zdradzały wyjątkowy talent twórcy i wyróżniały się ze wszechobecnej budowlanej nijakości. Ilość obiektów wzniesionych według projektów Kardaszewskiego, jakkolwiek okazała, nie jest adekwatna do skali jego talentu i możliwości twórczych. Przyjaciele i dawni współpracownicy, wspominają profesora jako postać wyrastającą ponad otaczającą rzeczywistość, która w innych realiach społeczno-politycznych mogłaby osiągnąć jeszcze więcej. Jednocześnie pozostawiona przez niego spuścizna, zarówno ta architektoniczna, istniejąca w przestrzeni miejskiej, jak i niematerialna – w umysłach i sercach dawnych współpracowników i uczniów, pozwala zaliczyć go w poczet najwybitniejszych architektów w całej historii Łodzi i najważniejszych budowniczych lat powojennych w skali Polski. Błażej Ciarkowski (ur. 1982) – architekt i historyk sztuki. Absolwent architektury na Politechnice Łódzkiej i historii sztuki na Uniwersytecie Łódzkim. W 2012 r. obronił z wyróżnieniem doktorat na Politechnice Łódzkiej. Od 2012 r. adiunkt w Katedrze Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego. Laureat nagrody Marszałka Województwa Łódzkiego za najlepszą rozprawę doktorską związaną tematycznie z województwem łódzkim.
Tomasz Rawski
Książka poświęcona jest zagadnieniu budowania narodów w Europie Południowo-Wschodniej. Autor na przykładzie nacjonalizmu boszniackiego w Bośni i Hercegowinie pokazuje, że naród powstaje w trakcie nieustannej walki politycznej o treści symboliczne, które stanowią o jego istocie. Na podstawie reinterpretacji historycznego procesu wyłaniania się boszniackiego nacjonalizmu oraz systematycznej analizy współczesnej polityki pamięci odnoszącej się do wojny lat 1992-1995 Tomasz Rawski przedstawia specyfikę procesu budowania narodu - jego złożoną, wielowątkową dynamikę, pełną wewnętrznych napięć, tarć i sprzeczności. Praca jest bogatym w warstwie empirycznej, oryginalnym teoretycznie wkładem w dyskusję o procesach narodowotwórczych i polityce pamięci na terenie byłej Jugosławii. (...) To dzieło dojrzałe, spójne, wciągające i bardzo potrzebne na polskim rynku wydawniczym. dr hab. Marcin Lubaś, prof. UJ Książka Tomasza Rawskiego to nie tylko wąskie studium przypadku przeznaczone dla niewielkiego grona specjalistów; ze względu na teoretyczne zaplecze powinna zainteresować szersze grono czytelników - wszystkich, którzy chcieliby pogłębić swoją wiedzę na temat współczesnej teorii narodu i nacjonalizmu. dr hab. Krzysztof Jaskułowski, prof. SWPS Tomasz Rawski - socjolog, bałkanista, adiunkt w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, stypendysta m.in. University College London, University of Uppsala i University of Sarajevo. Zajmuje się problematyką nacjonalizmu, polityki symbolicznej, polityki pamięci oraz budowania państw i narodów w Europie Wschodniej.
Mirosława Grabowska
Co trafniej objaśnia religijność ludzi i społeczeństw oraz stosunki państwo-Kościół: teoria czy historia? W książce Bóg a sprawa polska. Poza granicami teorii sekularyzacji analizowana jest teoria sekularyzacji, głosząca - w wersji hard - że sekularyzacja to uniwersalny proces, w którym religia, jej instytucje i religijność ludzi tracą na znaczeniu i z czasem zamierają. Krytykowano ją na dwa sposoby: pod hasłem ,,nieprawda, że" oraz ,,trzeba wyjaśniać to inaczej". Jak? Trzeba objaśniać, odwołując się do historii: religia, religijność i stosunki państwo-Kościół są na ,,historycznej uwięzi". Kształtują je konkretne wydarzenia i polityczne decyzje, ,,dokumenty założycielskie" i prawo, czynniki społeczne, czasy próby, jak II wojna światowa czy komunizm, wybitni przywódcy. Dotyczy to także Polski - a zdaniem autorki przede wszystkim Polski. Ocena kondycji religijności społeczeństwa polskiego wypada niejednoznacznie, ale przyszłość nie jest przesądzona - zależy od nas. Książka Bóg a sprawa Polska. Poza granicami teorii sekularyzacji dotyka w dziedzinie nauk społecznych spraw najważniejszych i czyni to w sposób niezwykle rzetelny, stawiając raczej znaki zapytania niż sugerując pochopne odpowiedzi. Jest też napisana klarownym i precyzyjnym językiem, dalekim od żargonu naukowego i niepozbawionym walorów literackich. z recenzji wydawniczej prof. Zbigniewa Stawrowskiego Monografia autorstwa Mirosławy Grabowskiej jest śmiałym, wielowątkowym projektem ukazującym złożoność i specyfikę ,,polskiego przypadku", w którym treści religijne i narodowe stanowią specyficzny aliaż, pozostający zarówno pod wpływem uwarunkowań historycznych, jak i współczesnego kontekstu geopolitycznego. Casus Polski przekracza możliwości opisu i analizy jedynie w ramach projektu sekularyzacyjnego, poddanego przez autorkę wielostronnej, wyważonej i zniuansowanej krytyce. z recenzji wydawniczej prof. Marii Sroczyńskiej
Brazylia w systemie międzynarodowym. Role średniego mocarstwa nowego typu
Monika Sawicka
Między 2003 i 2014 rokiem Brazylia mogła sprawiać wrażenie gwiazdy międzynarodowej sceny politycznej. Latynoamerykański gigant podjął starania o budowę globalnych koalicji państw rozwijających się, stał się wschodzącym głosem w dialogu nad międzynarodową współpracą na rzecz rozwoju w Afryce i uczestnikiem rozmów nad sytuacją na Bliskim Wschodzie. Te inicjatywy, wpisujące się w ramy współpracy państw Globalnego Południa, przyczyniły się do nazwania prezydenta Luli da Silvy (2003–2010) „najpopularniejszym politykiem na Ziemi”, samą zaś Brazylię coraz częściej zaczęto wskazywać jako aktora stojącego u progu wielkomocarstwowości. Po 2011 roku zarzucono jednak największemu państwu Ameryki Łacińskiej nadwyrężenie aktywności dyplomatycznej, a nawet nazwano Brazylię „dyplomatycznym karłem”. Choć kraj ten stał się w XXI wieku ważnym globalnym graczem, wyzwania związane z pełnieniem omówionych w tej książce ról międzynarodowych sugerują, że trafne może być uznanie Brazylii za mocarstwo średnie nowego typu. Mając na celu wkład do debaty nad pozycją międzynarodową Brazylii, książka będzie jednocześnie atrakcyjną lekturą dla czytelników zainteresowanych stosunkami międzynarodowymi i przede wszystkim Brazylią, jej miejscem i rolami we współczesnym świecie. Monika Sawicka – absolwentka stosunków międzynarodowych i filologii portugalskiej UJ, doktor nauk społecznych w zakresie nauk o polityce. Pracuje w Zakładzie Ameryki Łacińskiej Instytutu Amerykanistyki i Studiów Polonijnych UJ. Współredaktor naukowa tomu Migraciones y diásporas de América Latina. Perspectiva histórica y contemporánea (Kraków 2017) i autorka artykułów poświęconych polityce zagranicznej Brazylii, w tym brazylijskiej współpracy rozwojowej. Jej zainteresowania naukowe skupiają się na polityce zagranicznej i wewnętrznej Brazylii, międzynarodowej współpracy na rzecz rozwoju i analizie polityki zagranicznej państwa.
Bruno Kreisky. Polityka zagraniczna i dyplomacja wobec PRL (1959-1983)
Agnieszka Kisztelińska-Węgrzyńska
Dyplomacja Brunona Kreisky'ego wobec Polski w latach 1959-1983 miała przynosić korzyści obu stronom. Działając zgodnie z przekonaniem wypełniania obowiązku wobec swojego kraju, wzmacniając Wiedeń i przygotowując go do roli międzynarodowego centrum politycznego, wspomagał on zarazem rozwój państw sąsiednich. Zwracał uwagę, że w interesie Wiednia leży, by kierunek zmian na obszarze wschodnim miał charakter wyłącznie ewolucyjny. Dzięki Polsce Kreisky zmieniał swe podejście do innych krajów Europy Środkowej. Choć negatywnie oceniał polskie doświadczenia związane z kształtowaniem demokracji w przeszłości, już podczas pierwszej wizyty w 1960 r. przekonał się, że z Warszawy wychodził silny impuls do pozostałych państw regionu, zachęcający do otwarcia na Zachód. Kreisky przewidywał, że emancypacja społeczeństw za żelazną kurtyną może następować wyłącznie za przyzwoleniem Moskwy. Jakakolwiek ingerencja, zachęta i presja na obywateli państw wschodnich, mobilizująca ich do zrywów rewolucyjnych skazana była, jak sądził, na porażkę. Jednakże zawsze, kiedy do tych zrywów dochodziło - na Węgrzech, w Czechosłowacji czy Polsce - Austria pomagała poszkodowanym. Kanclerz konsekwentnie sprzeciwiał się przy tym sankcjom międzynarodowym wobec władz komunistycznych, gdyż uważał, ze godzą one przede wszystkim w zwykłych obywateli. Polskie władze wykorzystywały to podejście propagandowo.