Reportaż
Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć o Rosji
Joanna Czeczott
W XIX wieku Kazachstan został podbity przez Rosję, która traktowała go jak swoją kolonię. Przez kolejne dekady tutejsze dobra naturalne były bezwzględnie eksploatowane, a rodzima ludność dziesiątkowana. Kraj stał się też miejscem zsyłek Aleksandr Sołżenicyn nazywał go KaZEKstanem, bo w czasach ZSRR cała republika zmieniła się w wielki łagier. Zekami (więźniami) byli wrogowie polityczni, członkowie elity intelektualnej i zwykli kryminaliści. Polacy, Niemcy, Koreańczycy, Łotysze, Estończycy i Litwini, Turcy meschetyńscy, Kurdowie, Ormianie, Czeczeni, Karaczajowie i Ingusze. Bywali ofiarami gwałtów, mordów, ale też uczestnikami obozowych powstań. Dziś Kazachstan jest niepodległym państwem, wydaje się jednak, że jego pamięć wciąż pętają niewidzialne kajdany. Temat łagrów porusza się niechętnie, a jeśli już, to mówi się o zasługach, jakie lokalnej społeczności oddali zesłani tu naukowcy, milczy zaś o cierpieniu, głodzie i przemocy, których doświadczali więźniowie. Czy to bliskość groźnego sąsiada, Rosji, spowija cieniem kazachską przeszłość? Czy może trauma jest zbyt wielka i łatwiej ją wyprzeć, niż się z nią mierzyć? A może to ciężar winy jest nie do udźwignięcia? Przecież obok wnuków zesłańców mieszkają tu potomkowie obozowych strażników. Joanna Czeczott odwiedza miejsca, gdzie znajdowały się łagry, poszukuje ich śladów w przestrzeni i w pamięci mieszkańców Kazachstanu. Stara się pokonać ciszę, która unosi się nad kazachskim stepem. Ta książka zrodziła się z niedowierzania, że o straszliwych zbrodniach XX wieku można zapomnieć. Z niezgody na to, żeby je umniejszać czy relatywizować. Z potrzeby zrozumienia, jak ludzie układają się z traumatyczną przeszłością. Z chęci wysłuchania drugiego, trzeciego pokolenia po sowieckich represjach. Rosja nigdy w pełni nie odcięła się od ZSRR ani nie potępiła jednoznacznie systemu obozów pracy. A jak jest w krajach, które kiedyś stanowiły część ZSRR, ale od ponad trzech dekad są niepodległe? W tej książce chciałam sprawdzić, jak żywa jest imperialna Rosja w Kazachstanie i ile pozostawiła po sobie śladów. Chciałam zobaczyć, jak przetrwała pamięć o najkrwawszych represjach radzieckich w kraju, który jako republika był w swoim czasie jednym wielkim więzieniem. Ciekawiło mnie, co dzieje się między ludźmi w społeczeństwie, gdzie wielokulturowość i wielonarodowość ma genezę w zsyłkach i deportacjach. Wielu zesłańców tam zostało, zapuściło korzenie. W Kazachstanie mieszkają ich dzieci, wnuki. I dawni strażnicy łagrów, ich dzieci, ich wnuki. Jak razem żyją? Jakim językiem opowiadają swoją przeszłość? I czy od takiej pamięci w ogóle można się uwolnić? Autorka
Co łaska. Ile politycy płacą za poparcie księży?
Paweł Czernich, Dawid Serafin
Wielki Garc, wieś na Pomorzu. Niedzielna msza przed wyborami do parlamentu. Proboszcz Wojciech ogłasza tryumfalnie z ambony: Mamy to! 441 tysięcy złotych z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków. Dzięki posłowi Kazimierzowi Smolińskiemu. Jeśli PiS wygra, będą kolejne dotacje na dach. Tak wygląda sojusz tronu z ołtarzem w praktyce. A to tylko jeden z licznych przykładów. Dziennikarze Paweł Czernich i Dawid Serafin brawurowo udowadniają, że uchwalenie konstytucji, która teoretycznie oddzieliła instytucje państwa i Kościoła, nie przełożyło się na rzeczywistość. Nie tylko na wsiach, ale także w dużych miastach, takich jak Kraków, których władze sprzedają Kościołowi katolickiemu nieruchomości po zaniżonych, a często symbolicznych cenach. Autorzy przytaczają wypowiedzi księży o potrzebie świadectwa, jakim jest według nich głosowanie na polityków konkretnych partii: od prawicy przez centrum po lewicę. W tej książce nic nie jest abstrakcyjną debatą o rozdziale Kościoła od państwa to historia transakcji, konkretnych przysług i dużych pieniędzy. Dziennikarze śledzą, jakimi ścieżkami płynęły dotacje z ministerstw na plebanie. Wyciągają na światło dzienne zamiatane pod dywan afery. Zadają politykom i duchownym niewygodne pytania. Docierają do zakulisowych informacji. Pokazują Polskę, w której wójt wie, że bez poparcia księdza nie ma szans na drugą kadencję, a biskup decyduje o lokalnych inwestycjach. Co łaska obnaża mechanizmy, które od lat łączą politykę i religię w jeden system zależności. To pierwsza książka, która opisuje sojusz polskiej władzy z Kościołem. Szokuje i zostaje z czytelnikiem na długo. To opowieść o kraju, w którym wiara miesza się z interesem, a ludzie zamiast pytać o Boga coraz częściej pytają ile to kosztuje?. I co konkretnie znaczy co łaska. Paweł Czernich dziennikarz śledczy związany z Onetem od 2018 r. Przez kilka lat razem z Dawidem Serafinem opisywał nieprawidłowości w Lasach Państwowych, czego skutkiem była m.in. dymisja Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych. W 2024 r. ujawnił mobbing w redakcji radia RMF FM i opisał skandaliczne traktowanie dziennikarzy przez przełożonych. Dawid Serafin dziennikarz śledczy związany z redakcją Interii. Wcześniej pracował m.in. w Onecie i Gazecie Krakowskiej. Jeden z twórców popularnego na YouTube kanału Polskie Archiwum X. Wielokrotnie nagradzany za pracę dziennikarską: jest m.in. laureatem nagrody Mediator w kategorii Torpeda, czterokrotnym laureatem Nagrody Dziennikarzy Małopolski oraz zdobywcą wyróżnienia w konkursie o Polsko-Niemiecką Nagrodzę Dziennikarską im. Tadeusza Mazowieckiego za reportaż multimedialny Wysychamy. Był również nominowany do nagrody Grand Press (dwukrotnie) i do Polsko-Niemieckiej Nagrody Dziennikarskiej za reportaż Bałtyk.
Co mówią zwłoki. Opowieści antropologa sądowego
Sue Black
Co powiedzą innym twoje zwłoki, kiedy ciebie już nie będzie? Sue Black jest profesorem anatomii i antropologii sądowej na Uniwersytecie w Dundee i od wielu lat spotyka się z tragicznymi przypadkami ludzkiej śmierci. Brała udział m.in. w wyjaśnianiu zagadek zbiorowych mordów w Kosowie, ustalaniu tożsamości setek tysięcy ludzi, którzy zginęli podczas tsunami w Tajlandii, i w największych śledztwach kryminalnych naszych czasów. Ofiary morderstw, katastrof czy nieszczęśliwych wypadków nie mogą już same opowiedzieć, co im się przytrafiło. Ale ich zwłoki owszem. W zaciszu swojego laboratorium, podczas wielogodzinnej pracy, autorka wysłuchuje historii opowiadanych przez ludzkie szczątki i za pomocą nauki odkrywa ich historię. Książka Co mówią zwłoki? to barwne, trochę makabryczne, a trochę zabawne wspomnienia wyjątkowej kobiety, specjalistki w swojej dziedzinie. Sue Black pokazuje w niej czytelnikowi wiele oblicz śmierci, a także to, jak istotną rolę pełni w dzisiejszym świecie antropologia sądowa i jak ogromny jest jej wpływ na odczytywanie przeszłości. Olbrzymia wiedza, dowcip i lekkie pióro autorki sprawiają, że Co mówią zwłoki? czyta się jak dobrą powieść kryminalną.
Krzysztof Kąkolewski
Dziesięciu byłych nazistów wysokiej rangi. Dziesięć reportaży o powojennej moralności zbrodniarzy hitlerowskich. Profesor Hans Fleischhaker nazistowski antropolog, który jeździł do Auschwitz badać ludzkie czaszki. Hermann Stolting prokurator, którego wyroki śmierci wykonywano dokładnie co trzy minuty. Otto von Fircks, Aleksander Dolezalek i Konrad Meyer realizatorzy Generalplan Ost, nowej, nazistowskiej wielkiej wędrówki ludów. Reinhard Hoenh promotor chemicznej sterylizacji Słowian. Heinz Reinefarth generał odpowiedzialny za pacyfikację zrzucającej kajdany Warszawy. Heinz Rolf Höppner który wespół z Adolfem Eichmannem pozbawił życia cztery i pół miliona ludzi. Wilhelm Koppe generał policji i SS, którego sam Himmler uważał za zbyt skrajnego w działaniach. Hubertus Strughold twórca medycyny kosmicznej, na potrzeby której eksperymentował na więźniach obozu w Dachau, poddając ich ciała nieziemskim warunkom. Ci ludzie stanowili część największego w historii planu ludobójstwa. Wszystkich odwiedził Krzysztof Kąkolewski, zadając na wstępie jedno pytanie: Co u pana słychać?.
Barbara Butcher
Nowy Jork oczami medyka sądowego raj i koszmar jednocześnie. Miliarderzy otoczeni w penthouseach dziełami sztuki czy bezdomni przemierzający podziemne tunele ich martwe ciała za każdym razem opowiadają unikatową historię, do której klucz tkwi w szczegółach. Wybroczyny, siniaki, strzępy tkanek, kolejność sztywnienia mięśni czy układ plam opadowych krwi to alfabet dla tych, którzy chcą nauczyć się, jak czytać śmierć. Barbara Butcher dwadzieścia trzy lata pracowała w Biurze Naczelnego Lekarza Sądowego Nowego Jorku, głównie jako medyk sądowy. Ustalała przyczyny zgonu ponad 5500 osób, w tym 650 ofiar morderstw. Uczestniczyła w badaniu największych katastrof, takich jak zamachy z 11 września 2001 roku, kiedy wraz z innymi lekarzami opierała się na opisach członków rodziny, aby zidentyfikować 21 900 fragmentów ciał ofiar. Autorka, walcząc z chorobą alkoholową, uczyniła ze śmierci swój zastępczy nałóg z mrożącą krew w żyłach dokładnością rozrysowuje mapę nowojorskiego umierania. Traktując jak poszlakę każdy najmniejszy znak na ciałach zmarłych odtwarza ich ostatnie chwile, które żywych potrafią niejednokrotnie przyprawić o dreszcze. Butcher pisze po nowojorsku brawurowo i bez ogródek. Pamięta też o tym, że codzienne obcowanie ze śmiercią okazało się zaskakującą lekcją życia. Zapis szokujących rzeczy, które się za kulisami zbrodni. Wnikliwa i idealna lektura dla fanów true crime The New York Times To również historia o walce z uzależnieniem, szukaniu swojej drogi życiowej i odnalezieniu powołania w najmniej spodziewanym momencie. W książce skupionej na śmierci czytelnicy odnajdą wiele prawd na temat życia. Bardzo polecam Justyna Mazur-Kudelska (Piąte: Nie zabijaj) Martwe ciała, sponiewierane szczątki, udręka bliskich i głosy umarłych nie tylko sama zbrodnia szokuje, lecz także to, co po niej zostaje. Butcher odtwarza przerażające detale z fotograficzną dokładnością Renata z Worka Kości
Jacek Matecki
Ostrzegamy: Rosja Jacka Mateckiego wciąga! Od zaśnieżonych rozległych przestrzeni Kamczatki po pustynie Uzbekistanu, autor przemieszcza się po ogromnym rosyjskim terytorium, zwykle w bok od utartych szlaków, i swym czujnym reporterskim okiem ogląda kraj od środka. Nieważne, czy akurat odwiedza więzienie dla najcięższych przestępców zwane Białym Łabędziem, czy zagubioną w lasach mnisią pustelnię, trzy muzea poświęcone Josifowi Brodskiemu w mieście jego... zesłania czy zaułki Buchary - Matecki o każdym miejscu potrafi opowiedzieć fascynującą historię. Jego Rosja ma smak (fantastycznych, wielodaniowych posiłków albo chleba ze smalcem), zapach (kadzideł lub papierosów), a także twarz (ludzi z sercem na dłoni i zawodowych wyłudzaczy, artystów i zdegenerowanych alkoholików...). Jak pisze sam autor: "Żaden ze mnie ekspert! Widziałem tylko to i owo. [...] Jedyne, co mogę, to zdać relację z kilku lat włóczęgi". Warto się powłóczyć razem z nim. Jacek Matecki (1963-2021) - pisarz, scenarzysta, podróżnik, znawca Rosji, koneser wypraw na krańce cywilizacji.
Cokolwiek powiesz, nic nie mów. Zbrodnia i pamięć w Irlandii Północnej
Patrick Radden Keefe
W grudniu 1972 roku Jean McConville, wdowa, matka dziesięciorga dzieci, została na ich oczach wywleczona z domu w Belfaście przez zamaskowanych napastników. Wtedy widziano ją po raz ostatni. Wiele lat później okazało się, że IRA skazała ją na śmierć za donosicielstwo. Nigdy nie potwierdzono, czy zarzuty były prawdziwe. McConville i jej rodzina byli ofiarami Kłopotów konfliktu między republikanami a lojalistami, który przez ponad trzydzieści lat zbierał krwawe żniwo w Irlandii Północnej. Patrick Radden Keefe stara się odtworzyć losy zaginionej wdowy, ale przygląda się również tym, którzy przyczynili się do jej zniknięcia członkom IRA, zwłaszcza siostrom Dolours i Marian Price. Próbuje poznać ich historię, zrozumieć, jak kształtowały się i zmieniały ich poglądy. Czy brutalną przemoc, której dopuszczali się bojownicy, usprawiedliwiała trwająca w ich przekonaniu wojna? Jaką rolę w konflikcie odgrywały brytyjskie siły specjalne, których metody były nieraz równie bezwzględne? Jaką cenę zapłacili niewinni ludzie uwikłani w konflikt? Proces pokojowy, rozpoczęty w 1998 roku podpisaniem porozumienia wielkopiątkowego, trwa już ponad dwie dekady, jednak wydarzenia z przeszłości wciąż mają wpływ na Irlandię, a dyskusja o winie i karze za zbrodnie daleka jest od rozstrzygnięcia.
Covid -19: pandemia, która nie powinna była się zdarzyć i jak nie dopuścić do następnej
Debora MacKenzie
Jak doszło do wybuchu pandemii COVID-19 i jakie wnioski powinniśmy wyciągnąć z obecnego kryzysu na przyszłość? Internet jest pełen teorii na temat pandemii koronawirusa, a każdy dzień przynosi dziesiątki kolejnych, często sprzecznych ze sobą opinii, w których łatwo się pogubić nawet specjaliście. Książka wybitnej dziennikarki naukowej Debory MacKenzie jest pierwszą rzetelną, a jednocześnie przystępnie napisaną analizą pandemii COVID-19. MacKenzie zajmuje się epidemiami od trzydziestu lat. Teraz wykorzystuje to doświadczenie, by wyjaśnić, w jaki sposób COVID-19 zdołał w błyskawicznym tempie rozprzestrzenić się po całym świecie, przyczyniając się do wybuchu największej od dekad pandemii. Jej książka jest krótkim kursem epidemiologii dla każdego: pokazuje mechanizmy rozprzestrzeniania się wirusów i rozwoju pandemii; przedstawia historię innych groźnych epidemii (MERS, SARS, H1N1, Zika i Eboli), które powinny były nas przygotować do obecnego kryzysu; oraz ukazuje dramatyczne błędy w służbie zdrowia, które utorowały drogę dla rozwoju COVID-19. Pokazuje również, jakie globalne działania powinniśmy rozpocząć, by nie doprowadzić do wybuchu kolejnych pandemii w przyszłości.