Wydawca: 8
red. Monika Kowalczyk-Piaseczna, Marta Mamet-Michalkiewicz
Tom pt. Urban amazement stanowi próbę interdyscyplinarnego spojrzenia, łączącego w sobie element teorii literatury, kultury oraz architektury na problematykę przestrzeni miejskiej, skupiając się na oszałamiającej różnorodności miasta. Monografia podejmuje problematykę miejskości i urbanistycznej różnorodności w ujęciu komparatystycznej refleksji kulturoznawczej, literaturoznawczej, filozoficznej i teoretycznej. Poszczególne teksty zajmują się materiałem literackim, filmowym oraz kwestiami teoretycznymi, natomiast w ujęciu chronologicznym skupiają się na problematyce miejskiej począwszy od wczesnego średniowiecza po czasy współczesne.
Dorota Karaś, Marek Sterlingow
Jedna z najbardziej demaskatorskich biografii ostatnich lat Czerwona kanalia, Goebbels stanu wojennego, morderca. Mistrz felietonu, dżentelmen, ikona. O jego śmierci napisał New York Times, a na pogrzebie obok zagorzałych przeciwników pojawili się między innymi Aleksander Kwaśniewski, Marian Turski, Adam Michnik, Olga Lipińska i Monika Jaruzelska. Umarła czarna legenda PRL-u. Człowiek kontrowersja. Jerzy Urban. Od objętego zakazem druku bezkompromisowego dziennikarza Polityki przez bezpartyjnego rzecznika brutalnego rządu, prezesa telewizji, redaktora naczelnego szargającego wszystkie świętości tygodnika Nie po milionera i śmiesznego dziadka z uszami z internetowych memów to jedna z najbardziej wyboistych i spektakularnych karier w historii. Setki godzin rozmów, tysiące stron archiwaliów w Polsce, Izraelu i USA, niepublikowane wspomnienia Dorota Karaś i Marek Sterlingow kilka lat pracowali nad opowieścią o Jerzym Urbanie. Byli ostatnimi dziennikarzami, z którymi rozmawiał. Stworzyli wielowymiarowy portret najmroczniejszej postaci powojennej Polski i pokazali polityczne gry w szeregach oficjeli PRL aż po narodziny III RP, jej układy i podejrzane interesy. Urban zdumiewa swoim rozmachem, dbałością o historyczny detal i nieustępliwością w poszukiwaniu prawdy. Bez znajomości tej biografii trudno zrozumieć współczesną Polskę. Dorota Karaśi Marek Sterlingow reporterzy z Gdańska wywodzący się z Gazety Wyborczej. Dorota pisze dla trójmiejskiej redakcji do dziś, najchętniej na tematy związane z przeszłością miasta. Jest także autorką sztuki teatralnej Przebitka, książki Szafa, czajnik, obwodnica. Rozmowy z obcokrajowcami i biografii Cybulski. Podwójne salto. Marek był korespondentem wojennym w Afganistanie, w cyklu reportaży przedstawił m.in. prawdziwy przebieg tragedii w Nangar Chel. Jako pierwszy opisał także sprawę Iwony Wieczorek i ujawnił najbardziej prawdopodobną przyczynę jej zaginięcia. Po odejściu z Gazety Wyborczej do 2016 roku pracował w Radiu Gdańsk. Ich pierwsza wspólna książka biografia Walentynowicz. Anna szuka raju otrzymała nagrodę czytelników w konkursie Grand Press na Reporterską Książkę Roku oraz Splendor Gedanensis. Lubią pisać razem; uważają, że pozwala im to spojrzeć na bohatera z różnych perspektyw i rozstrzygnąć, co jest najbardziej istotne dla jego celnego przedstawienia. Biografia Urbana to dla nich historia wzlotów i upadków dziennikarstwa. Książkę adresują zwłaszcza do koleżanek i kolegów ze wszystkich redakcji. W dziennikarstwie pociąga ich tania romantyka tego zawodu.
Dorota Karaś, Marek Sterlingow
Jedna z najbardziej demaskatorskich biografii ostatnich lat Czerwona kanalia, Goebbels stanu wojennego, morderca. Mistrz felietonu, dżentelmen, ikona. O jego śmierci napisał New York Times, a na pogrzebie obok zagorzałych przeciwników pojawili się między innymi Aleksander Kwaśniewski, Marian Turski, Adam Michnik, Olga Lipińska i Monika Jaruzelska. Umarła czarna legenda PRL-u. Człowiek kontrowersja. Jerzy Urban. Od objętego zakazem druku bezkompromisowego dziennikarza Polityki przez bezpartyjnego rzecznika brutalnego rządu, prezesa telewizji, redaktora naczelnego szargającego wszystkie świętości tygodnika Nie po milionera i śmiesznego dziadka z uszami z internetowych memów to jedna z najbardziej wyboistych i spektakularnych karier w historii. Setki godzin rozmów, tysiące stron archiwaliów w Polsce, Izraelu i USA, niepublikowane wspomnienia Dorota Karaś i Marek Sterlingow kilka lat pracowali nad opowieścią o Jerzym Urbanie. Byli ostatnimi dziennikarzami, z którymi rozmawiał. Stworzyli wielowymiarowy portret najmroczniejszej postaci powojennej Polski i pokazali polityczne gry w szeregach oficjeli PRL aż po narodziny III RP, jej układy i podejrzane interesy. Urban zdumiewa swoim rozmachem, dbałością o historyczny detal i nieustępliwością w poszukiwaniu prawdy. Bez znajomości tej biografii trudno zrozumieć współczesną Polskę. Dorota Karaśi Marek Sterlingow reporterzy z Gdańska wywodzący się z Gazety Wyborczej. Dorota pisze dla trójmiejskiej redakcji do dziś, najchętniej na tematy związane z przeszłością miasta. Jest także autorką sztuki teatralnej Przebitka, książki Szafa, czajnik, obwodnica. Rozmowy z obcokrajowcami i biografii Cybulski. Podwójne salto. Marek był korespondentem wojennym w Afganistanie, w cyklu reportaży przedstawił m.in. prawdziwy przebieg tragedii w Nangar Chel. Jako pierwszy opisał także sprawę Iwony Wieczorek i ujawnił najbardziej prawdopodobną przyczynę jej zaginięcia. Po odejściu z Gazety Wyborczej do 2016 roku pracował w Radiu Gdańsk. Ich pierwsza wspólna książka biografia Walentynowicz. Anna szuka raju otrzymała nagrodę czytelników w konkursie Grand Press na Reporterską Książkę Roku oraz Splendor Gedanensis. Lubią pisać razem; uważają, że pozwala im to spojrzeć na bohatera z różnych perspektyw i rozstrzygnąć, co jest najbardziej istotne dla jego celnego przedstawienia. Biografia Urbana to dla nich historia wzlotów i upadków dziennikarstwa. Książkę adresują zwłaszcza do koleżanek i kolegów ze wszystkich redakcji. W dziennikarstwie pociąga ich tania romantyka tego zawodu.
Urban Design in Town Planning. Current Issues and Dilemmas from the Polish and European Perspective
Krystyna Solarek
Cities have become the habitat for more than half of the world's population. Cities are not only a desirable location for life activities but also the subject of great interest, scientific research and social activities as well as everyday fascinations. However, it can be observed that the more we talk about cities and their planning - about sustainable development, eco-development, new technologies, smart cities, participatory planning and various new urban policies, etc., the less space there is to deal with the topic of urban design. Indeed, urban design will not solve all city problems, but one must be aware that all city problems will not be solved without urban design. It is evident that city is as a complex, dynamic open system shows great possibilities of self-regulation and self-organization. However, people have been trying to influence this system for centuries through planning. The formation of certain rules and deepening knowledge of the functioning of urban organisms certainly contribute to improving quality, in this case the quality of life in cities. The organization is not an end in itself, but a tool for getting certain collective values. Town planners and urban designers, based on the broad knowledge they have, are probably the closest to achieving the assumed results (Mironowicz 2013). Urban design as an occupation is relatively new, but historically it has usually played a significant role in forming cities. Urban design, although it did not have that name yet, has for centuries been one of the most important arts - the one that has most strongly affected the lives of successive generations that has survived to this day - whether in a transformed or unchanged form, or in memory and historical records. In the simplest terms urban design is a link between architecture and spatial planning - a part of spatial planning with the basics and approach of architecture. This is a field where not all architects and few town-planners feel good and competent. It is art, technique, skill and process, as a result of which spatial structures are shaped. It gives them form, function and character appropriate to the scale of the study or document. Urban designs, as the saved projects, no matter how long they were prepared, usually "last" only for a moment. But this does not mean that they do not matter to the development of cities. On the contrary - they change into land development plans, strategies and action programs, or projects for the specific areas, sometimes they are only an inspiration or hint for municipal authorities, and at other times the basis for creating master plans or a picture that allows participants to check the ideas presented. Among the various projects or competition urban concepts, the possibility of implementation usually has one vision - the others remain the experience of the designers or an inspiration for those who had the opportunity to look at them. Despite the apparent elusiveness of this "being", which is the urban design, it has a key impact on the formation of spatial structure cities. This book doesn't offer any detailed guideline of urban design, arranging the streets, squares and buildings that make up the public face of towns and cities. It is only to show how important it is to shape city structure using urban design, where it is possible, so as to build urban developments which are both structurally and functionally harmonious, logical, friendly, resilient, rational and... beautiful. This has been man's desire since the very beginning and today it's important to recall this with the reflection on the role and range of urban design in the times of participatory culture of the information era. The book is also intended to show where urban designs are the most useful today and what priorities can guide their creation if they are to be consistent with contemporary postulates. The study also draws attention to the biggest problems, difficulties and challenges that relate to design in the era of participation, parameterization, globalization and uncertainty. Most analyzes end with questions, although I try to answer some of them myself, without any certainty as to whether they are correct. The study also shows where, in a fascinating and broad urban theme, urban designers can find a place for themselves - how to translate new ideas and postulates for urban design. I would like to draw attention to some current issues and dilemmas of urban design related to both new models of economic development, features and needs of contemporary societies, as well as new planning tools. The lack of creative foundations for regional planning, the disappearance of urban design in local planning, and the underestimation of urban design in the education of architects and town planners are particularly noticeable in Poland, but also visible in other countries. And yet temporary problems, also those related to the impediments to the implementation of urban design, will probably end sometime. We must therefore prepare for the fact that urban design will still be needed. That's why this publication seems to be important. The specificity of European cities and planning traditions have led me to narrow the field of analysis, therefore I do not discuss the urban problems of the whole world, the more so as the urbanization phenomena occurring, for example, in Asia or America, are very complicated. Nevertheless, I do make reference to selected world trends in urban planning. I devote a lot of space to the problems of urban design in Poland, which are partly convergent with those that concern other post-socialist countries, although much concerns only Polish specifics. I hope that showing them in the European context will bring this topic closer to those who do not know the realities of Polish spatial planning, and, on the other hand, that it will help Polish readers to see how and under what conditions urban design can be applied. The presented study consists of three main parts. Since I consider doubts, dilemmas and challenges related to urban design in the contemporary world, their titles are formulated as questions - such the questions that many urban designers ask in their professional work: "What is Urban Design?", "What to Design?" and "How to Design?". In the first part of the monograph I present various approaches to the topic of urban design, its status and role in shaping the spatial structure of cities. The second part of the book titled "What to Design" shows how different scales and ranges are related to urban design but, above all, draws attention to those topics that are currently the most up-to-date when undertaking planning studies. Therefore, it does not cover all the areas of activity dealt with by city planners, and some of them are only approximated by other considerations (for example, the issue of housing has not been separated, only included in some other thematic groups). In the third part, I consider the current new tasks for urban planners caused by civilizational changes, including social and technological changes, and the possible approaches to design in this situation, including using new techniques and tools. The book is dedicated to urbanists - scientists, designers and planners - not only Polish ones. It is also for all, who have contemporary city in mind, as it is a voice in a discussion about problems and challenges, some of which are universal. It is for those who do not know the Polish planning system nor Poland in general - so as they can expand their knowledge and awareness as well as convince themselves that we can participate in various joint activities. The book is also dedicated to Polish recipients - so that they will feel that we are participating in a joint project for shaping European cities, and although we do not always have success (because a lot has to change), we can not give up learning and teaching others, motivating and improving urban designers' workshop - it may be useful again. In some parts of this book, I have developed threads that appeared in my earlier publications, which has been provided in the text with relevant information, but it mainly consists of new content. I have used my over 25 years of experience in urban design and town planning, but I have also based my research on the city structure and its individual problems. This influenced the subjective selection of illustrations and examples - the ones that I know best, including some of my own studies, prevail in the book.
Urbania. O miastach przyszłości
Stefano Boeri
Pierwsza polska książka najsłynniejszego współczesnego włoskiego architekta Stefano Boeri. Doświadczenie lockdownu stało się dla autora impulsem do rozmyślań nad istotą miasta. W marcu 2020 roku, wsłuchując się we wszechogarniającą ciszę Mediolanu, którego mieszkańcy zostali przymusowo zamknięci w swych domach, Boeri rozpoczął w mediach społecznościowych serię wykładów mających przybliżyć słuchaczom czekającą ich przyszłość. Te rozmyślania w wersji spisanej stanowią coś na kształt notesu architekta. Dowiemy się z niego, między innymi, czym jest antymiasto – „ciągnąca się przestrzeń budynków, bez centrum ani końca”. Tym właśnie, zdaniem autora Urbanii, są przedmieścia. Według niego, aby zaistniało miasto, muszą pojawić się dwa główne czynniki – gęsta zabudowa i zróżnicowana kulturowo społeczność o wspólnej tożsamości lokalnej. Ale to nie wszystko – miasto musi być zielone. Boeri jest przekonany, że przyszłością świata są miejskie lasy wertykalne, czyli wysokie budynki obrośnięte roślinnością, czego przykładem jest jego mediolańska realizacja o nazwie Bosco Verticale (Pionowy Las). Urbania jest pełna anegdot ze świata twórców i polityki. Jest przesycona miłością do literatury, a także do sztuki, do dziedzictwa architektonicznego Starego Kontynentu, ze szczególnym naciskiem na dziedzictwo krajów śródziemnomorskich. Autor nie stroni również od najbardziej istotnych i bolesnych tematów naszej rzeczywistości, takich jak choćby kwestia uchodźcza. Boeri dostrzega kruchość ludzkiego gatunku i czule pisze o tym, co dla nas najważniejsze – o naszej bliskości, którą pandemia koronawirusa brutalnie zakłóciła. Urbania to erudycyjny wykład o stanie świata, pełen antycypacyjnych teorii. To lektura na tyle niepokojąca, że warto ją przeczytać po to, aby wiedzieć, co nas może spotkać w niedalekiej przyszłości i aby znaleźć w niej inspirację do zmiany otaczającego nas świata.
Urbanism as a way of life. Trying to rediscover
red. Marek S. Szczepański, Grzegorz Gawron, Barbara...
Miasta, od chwili ich założenia przed wiekami, zawsze były przestrzeniami działań społecznych, masowych aktywności i zbiorowych zachowań. Wynikało to z ich niezwykłej siły przyciągania. Były – i są nadal – wpływowe, inspirujące i wzbudzają zainteresowanie. Z wielu powodów miasta są ważne zarówno dla zwykłych mieszkańców, jak i artystów i myślicieli. W 20. wieku Louis Wirth opisał zurbanizowane przestrzenie w kategoriach intensywnej gęstości zaludnienia, zróżnicowania społecznego i znacznych rozmiarów populacji – cech, które wydają się oczywiste i naturalne. W książce Urbanism as a way of life. Trying to rediscover autorzy podjęli próbę rozważenia, czy idee Louisa Wirtha nadal są żywe. Podjęli próbę odpowiedzi na pytanie, czy idee te – jeżeli poddane koniecznym modyfikacjom – mogą być użyteczne podczas analizy współczesnych miejskich przestrzeni.
Krzysztof Kazimierz Pawłowski
Praca, skonstruowana jako publikacja trzytomowa, stanowi próbę uchwycenia najbardziej specyficznych i oryginalnych aspektów urbanistyki francuskiej, upoważniających do zastosowania określenia „à la française”, które przez swój innowacyjny charakter odegrały ważną rolę w wypracowaniu zasad kształtowania przestrzeni miejskiej w Europie. Zasygnalizowany w tytule zakres chronologiczny – 1000 lat – zmienia, popularną w literaturze przedmiotu, opinię wiążącą francuską szkołę planowania miast przede wszystkim z okresem absolutyzmu i działaniami barona Haussmanna przy XIX-wiecznej przebudowie Paryża oraz doktryną paryskiej École des Beaux-Arts. Zawarte w podtytule określenie „dopełnienie obrazu” ma uwypuklić fakt, że praca nie prezentuje całokształtu ewolucji urbanistyki francuskiej, a jedynie uzupełnienia jej charakterystykę poprzez pewne nieznane lub niedocenione w dotychczasowej literaturze zjawiska, których identyfikacja stała się możliwa dzięki badaniom własnym autorów. Celem postawionej w pierwszym tomie tezy jest udowodnienie, że organizacja przestrzeni miejskiej we Francji reprezentuje od wczesnego średniowiecza pewien zespół charakterystycznych cech, których tylko część była dotychczas rozpoznana. Autor wykazuje również, że wbrew powszechnie utartym poglądom, planowe zagospodarowanie miast we Francji nie zaczyna się od XIII-wiecznych realizacji opartych o układ ortogonalny. Okazuje się bowiem, że były one poprzedzone, powstałymi w epoce roku tysiącznego, realizacjami zbudowanymi na rzucie koła, zidentyfikowanymi przez autora na terenie Langwedocji. To nieznane dotychczas zjawisko, które stanowiło, poprzez zastosowanie czytelnego modelu, pierwszą udaną próbę planowej organizacji przestrzeni o charakterze miejskim w średniowiecznej Europie, autor określił mianem cyrkulad. Ich odkrycie i rolę w rozwoju urbanistyki europejskiej wysoko ocenił profesor Georges Duby, wybitny autorytet w dziedzinie badań nad historią kultury francuskiego średniowiecza, a nowy termin znalazł trwałe miejsce również w języku potocznym. Na terenie szczególnie cywilizacyjnie rozwiniętej południowej Francji powstały też inne, dotychczas nierozpoznane, modele przestrzenne. Trójkąt, obok okręgu, stał się najbardziej oryginalną cechą organizacji przestrzeni na badanym terenie. Te formy trzeba jednak uzupełnić figurami trapezoidalnymi, a również zbudowanymi na obrysie kwadratu, prostokąta i kwadratu. Analizy typologiczne oparte na przykładach planowo założonych układów przestrzennych w większości nieistniejących w dotychczasowym obiegu naukowym począwszy od cyrkulad, pozwoliły na korektę powszechnie przyjętej opinii mówiącej, że kształtowanie się organizmów miejskich i wiejskich we Francji miało wyłącznie spontaniczny charakter aż do pojawienia się założeń typu bastides. Krzysztof Kazimierz Pawłowski – architekt, urbanista, konserwator zabytków. W latach 2000–2014 profesor Politechniki Łódzkiej, dyrektor Instytutu Architektury i Urbanistyki; od 2014 roku profesor na Wydziale Budownictwa i Architektury Politechniki Lubelskiej. Członek Komitetu Architektury i Urbanistyki PAN; przewodniczący Sekcji Historii i Konserwacji. Doktor honoris causa Politechniki Lwowskiej oraz członek Francuskiej Akademii Architektury. W latach 1974–1981 zastępca Generalnego Konserwatora Zabytków; następnie w latach 1982–1989 profesor gościnny w École d’Architecture i na Uniwersytecie Paul Valéry w Montpellier, na Uniwersytecie Toulouse II-Le-Mirail oraz w Centre National de la Recherche Scientifique. W latach 1977–1978 wiceprzewodniczący Komitetu Dziedzictwa Światowego UNESCO. W okresie 1978–1981 wiceprezydent Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków ICOMOS. W latach 1981–1984, a następnie w latach 1993–2003 Prezes Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS. Autor wielu publikacji na temat ewolucji urbanistyki polskiej i europejskiej, w tym szeregu książek i artykułów dotyczących rozwoju urbanistyki francuskiej. Odznaczony kawalerskim i oficerskim l’Ordre des Arts et des Lettres. Laureat Nagrody Fundacji Kronenberga im. Profesora Aleksandra Gieysztora (2006) i Nagrody im. Profesora Jana Zachwatowicza (2012). Ponadto odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta (2013) i Złotym Medalem Gloria Artis (2015).
Krzysztof Kazimierz Pawłowski
Wiek XVII i pierwsze dekady wieku XVIII znaczą rozkwit idei absolutyzmu. Zaważyły one nie tylko na sposobie sprawowania władzy i zarządzania krajem, ale również na formach kształtowania przestrzeni. Znajdzie to wyraz w podejściu do różnej jej skali – od budynku, dzielnicy i miasta, do polityki zagospodarowania kraju. Na przykładzie pierwszych realizacji skali urbanistycznej: Vitry-le-François, Charleville, a następnie Richelieu uwidocznione jest wyzwalanie się Francji spod dominacji Italii. Szczególna uwaga skierowana jest na próby przebudowy średniowiecznego Paryża podjęte przez Henryka IV i genezę pierwszych placów królewskich – des Vosges i Dauphine oraz projektowanego Place de France, a także na wybitną rolę marszałka Vaubana, którego działania w zakresie umacniania granic pozwoliły na długi czas pozbyć się Paryżowi fortyfikacji. Przykładem wielkoprzestrzennej strategii państwa stał się „kanał dwóch mórz” określany jako „Canal du Midi”. Osobne miejsce zajmuje Wersal ze swym założeniem pałacowo-ogrodowym i miastem. Rola kompozycji ogrodowych w kształtowaniu przestrzeni jest szczegółowo analizowana na przykładzie realizacji paryskich, przede wszystkim zaprojektowanie Champs Elisées, które staną się trwałym kośćcem Paryża. Epoka Oświecenia wzbogaciła ówczesny dorobek myśli urbanistycznej przede wszystkim o wnikliwą analizę starych miast, podjęła problem ich przebudowy. Lansowany przez filozofów Oświecenia postulat integracji wszystkich dziedzin nauki, techniki i sztuki, której symbolem była Encyklopedia, znalazł wyraz również w kompleksowym podejściu do problematyki miasta. Punktem zwrotnym w formowaniu nowych zasad przebudowy – „upiększenia” miast stał się wydany w 1753 roku przez Marc-Antoine’a Laugiera Essai sur l’Architecture. Wielką rolę odegrał J.F. Blondel jako profesor i praktyk planowania urbanistycznego. Wykonany przez niego projekt przebudowy Strasburga był pierwszym tak szczegółowo opracowanym we Francji. Dzieło P. Patte’a Monuments erigés à la gloire de Louis XV w pełni zasługuje na miano podręcznika urbanistyki. Szczególną rolę w ewolucji architektury urbanistyki epoki odegrał C.-N. Ledoux z projektem miasta przemysłowego. Najważniejszym osiągnięciem epoki było stworzenie koncepcji generalnego planu przebudowy miasta. Dążenia w kierunku uzyskania planu przebudowy Paryża znalazły najpełniejszy wyraz w tak zwanym Planie Artystów. Przegląd dorobku teoretycznego przełomu XVIII i XIX wieku w dziedzinie planowania miast kilku krajów europejskich pozwala wykazać wielką w tej dziedzinie rolę koncepcji stworzonych we Francji epoki Oświecenia.