Nauki humanistyczne
Nastrajanie pamięci. Artykulacja doświadczenia w poezji Jerzego Ficowskiego
Maria Kobielska
Jerzy Ficowski (1924-2006), znany między innymi jako tłumacz, schulzolog czy badacz kultury romskiej, był jednak przede wszystkim autorem pierwszorzędnej artystycznie, choć nieco zapoznanej poezji. Nastrajanie pamięci. Artykulacja doświadczenia w poezji Jerzego Ficowskiego jest pierwszą książkową publikacją poświęconą w całości jego twórczości poetyckiej. Kluczem do lektury poezji Ficowskiego jest w niej kontekst filozoficzny, antropologiczny i literaturoznawczy, jaki stanowią przemiany pojmowania doświadczenia w humanistyce, a zwłaszcza kryzys doświadczenia w dobie nowoczesności oraz zwrot doświadczeniowy w literaturoznawstwie. Praca ukazuje centralną rolę ekwiwalentyzacji doświadczenia, zwłaszcza zmysłowego i pamięciowego, w badanej poezji. Obszernej analizie poddany jest w niej unikalny projekt poetycki Ficowskiego – tom Odczytanie popiołów, próba oddania traumatycznego doświadczenia ofiar Zagłady. Umieszczenie go na tle dyskusji o wyrażalności Holokaustu pozwala na omówienie pozycji podmiotu-świadka, który stara się dać wyraz nie tylko własnemu doświadczeniu, ale i, wiedziony etycznym zobowiązaniem stawiania oporu niepamięci, zbliżyć się do przeżycia milczącego Innego. Równocześnie podkreślone zostają swoiste zdobycze poetyckie Ficowskiego, charakterystyczne motywy i metafory wyrażające i reaktywujące pamięć, przede wszystkim figury pisma i śladu. W ostatniej części pracy omówione są dwa ostatnie tomy Ficowskiego – wyjątkowe świadectwo intensyfikacji aktywności twórczej w ostatnim okresie życia poety, przetwarzające charakterystyczne dla późnej poezji motywy starości i pożegnania.
Nauka czy rozrywka? Nowa muzeologia w europejskich definicjach muzeum
Mirosław Borusiewicz
Po raz pierwszy w polskiej literaturze muzeologicznej spotykamy się z pracą, której Autor ukazuje związki między filozofią prawa i działaniami legislacyjnymi a statusem i polem działania instytucji muzealnych. Książka Mirosława Borusiewicza jest rezultatem zarówno teoretycznej refleksji, jak owocem wielu lat praktyki i działań na rzecz polskiego muzealnictwa. Autor przeszedł wszystkie szczeble pracy w muzeum, był czynnym muzealnikiem, dyrektorem, ministerialnym urzędnikiem wysokiej rangi, był także inicjatorem i twórcą pierwszego w Polsce Centrum Muzeologicznego w Łodzi, a także współautorem programu podyplomowych studiów muzealniczych na Uniwersytecie Warszawskim. Z tak różnych punktów widzenia zarysowany zostaje wpływ, jaki ma dobrze bądź źle stanowione prawo na sposób, model i styl działania muzeów oraz na odbiór ich aktywności przez publiczność. Otrzymujemy książkę pełną emocji i opinii, zestawienie różnych poglądów, pracę jednocześnie obiektywną i subiektywną, analityczną i krytyczną – niewątpliwie będącą ważnym dla polityków i muzeologów – studium zależności między dobrze bądź źle funkcjonującym państwem a dobrze bądź źle działającymi muzeami. Dorota Folga-Januszewska
Nauka (płynąca ze) sztuki. Sztuka (uprawiania) nauki
Mariusz Bartosiak (red.), Grażyna Habrajska (red.)
Publikacja została poświęcona pamięci profesor Joanny Ślósarskiej, stąd autorzy (przedstawiciele różnych ośrodków naukowych) w swoich tekstach wiele uwagi poświęcili Jej twórczości literackiej oraz zagadnieniom szczególnie bliskim założycielce Polskiego Stowarzyszenia Strategii Twórczych, takim jak różne aspekty komunikowania poetyckiego, tłumaczenie artystyczne, kognitywizm czy wizualizacja. Na łamach tomu swoje teksty opublikowali: Aleksy Awdiejew, Anna Bednarczyk, Katarzyna Citko, Grażyna Habrajska, Magdalena Hasiuk, Dorota Korwin-Piotrowska, Iwona Nowakowska-Kempna, Magdalena Rabizo-Birek, Elżbieta Tabakowska.
Nazwy własne w najnowszej prozie polskiej - między idiolektem a problematyką współczesnej kultury
Beata Kiszka-Pytel
Praca przedstawia funkcjonowanie sfery proprialnej w najmłodszej literaturze polskiej ze szczególnym uwzględnieniem chrematonimów, których obecność coraz silniej zaznacza się w najnowszych tekstach artystycznych. Materiał onomastyczny będący podstawą prowadzonych badań został wyekscerpowany z wybranych utworów twórców reprezentatywnych dla najnowszej prozy polskiej powstałej po 1989 roku – Joanny Bator, Manueli Gretkowskiej, Ignacego Karpowicza, Moniki Szwai i Krzysztofa Vargi. Świadomy zabieg, mający dostarczyć pogłębionych analiz i bogatszych wniosków, stanowi dobór pisarzy reprezentujących odmienne style i poziomy literackie, tworzących prozę adresowaną do odbiorców płci żeńskiej lub męskiej (bądź niezależnie od płci) o odmiennych, bardziej lub mniej wyszukanych, gustach czytelniczych. Jednym z głównych celów podjęcia badań nazw własnych jest wyłonienie warstwy idiolektalnej języka artystycznego wybranych prozaików. Za jej przejaw uznać można chociażby posługiwanie się specyficznymi, indywidualnymi sposobami wprowadzania propriów czy powiązanie pewnych onimów przewijających się z literaturze z danym autorem. Analizy onomastyczne są prowadzone na tle nierzadko dyskutowanych tematów współczesności, takich jak czas, przestrzeń czy konsumpcjonizm. Ujawniły istnienie problemu ważności współczesnej prozy polskiej i jej poczytności przez przyszłego czytelnika w perspektywie najbliższych kilkunastu lub kilkudziesięciu lat. Czy najnowsza literatura skazana jest przez onimy na niedługą żywotność, stanowiącą jedynie przejaw czasów współczesnych? Jaki będzie jej odbiór za kilkadziesiąt lat w związku z coraz większą frekwencją różnego rodzaju nietrwałych propriów w literaturze?
"Neophilologica" 2018. Vol. 30: Études sémantico-syntaxiques des langues romanes
red. Wiesław Banyś, Anna Krzyżanowska, Monika Sułkowska
Kolejny - 30 tom czasopisma „Neophilologica” składa się z 24 artykułów, napisanych w języku francuskim, włoskim, hiszpańskim oraz angielskim, których autorzy podejmują zagadnienia związane z różnorodną tematyką językoznawczą od badań kognitywistycznych, po inne ujęcia teoretyczne, np. odwołujące się do filozofii, epistemologii, koncepcji struktur predykatowo – argumentowych Stanisława Karolaka, Andrzeja Bogusławskiego, czy też wykorzystujące koncepcję Gastona Grossa lub Wiesława Banysia w rozważaniach na temat tłumaczenia automatycznego. W różnych ujęciach i kontekstach poruszane są także zagadnienia składniowe, leksykologiczne, semantyczne oraz związane z pragmatyką językoznawczą.
Neopragmatyzm Roberta B. Brandoma
Tomasz Zarębski
Filozofia analityczna w początkowej fazie rozwoju wyznaczała sobie dość skromne cele. Odżegnując się od metafizycznych uwikłań i rezygnując z tradycyjnych filozoficznych pytań o ostateczną naturę rzeczywistości, „programowo” koncentrowała się na badaniu właściwości naszych wypowiedzi jako niezbędnego warunku wstępnego do dalszych, już naukowych i pełnoprawnych twierdzeń o świecie. Stawiała sobie wtedy skromne pytania o źródła i determinanty znaczenia, o to, w jaki sposób używamy języka, kiedy i jak sensownie posługujemy się słowami, co gwarantuje sensowność i sukces naszej komunikacji. Późniejsze losy filozofii analitycznej pokazały, że takie pytania doprowadziły do poszerzenia perspektywy badawczej, a w rezultacie do przeformułowania naszego podejścia również do tradycyjnych pytań filozoficznych: o naturę wiedzy, umysłu, działania i racjonalności, o naturę człowieka i jego aktywności, naturę wspólnoty, a wreszcie i samej filozofii. Wychodząc więc od refleksji nad kwestiami ściśle językowymi, można z powrotem dojść do pytań filozoficznie ważkich. Wydaje się też, że filozofia Roberta B. Brandoma to znakomity przykład tego, jak wychodząc od ściśle analityczno-filozoficznego pytania o istotę i genezę treści pojęciowej, można w nowy sposób podejść do najistotniejszych kwestii filozoficznych.
Nie/podległości i transformacje. Szkice o stuleciu męskiego niepokoju 1918-2018
Wojciech Śmieja
Praca wpisuje się w żywy w ostatnich latach nurt badań humanistycznych – masculinity studies. W rozdziale teoretycznym autor przybliża i mapuje najnowsze światowe badania z tego obszaru. W kolejnych rozdziałach analitycznych demonstruje możliwość wykorzystania tych metodologii w kręgu rodzimego literaturoznawstwa. Aplikowanie omówionych we wstępie nowych konceptów do analizy tekstów literackich pozwala pokazać nieświadome i często trudno wyrażalne napięcie, jakie w interpretowanych tekstach wprowadzają niestabilne limitacje kategorii genderowych – niekoniecznie związane z naszym „tu i teraz”, lecz, jak się okazuje, dość powszechne i transhistoryczne. Przykładowe analizy wydobywają z tekstów literackich napięcia na pierwszy rzut oka niewidoczne, nienazywane, ale fundamentalne, tym samym otwierając pole dalszych dociekań kolejnych badaczek i badaczy. Wszystkie omawiane fabuły pokazują, jak zmiany warunków politycznych, społecznych, kulturowych i ekonomicznych modyfikowały definiowanie tego, co jest „męskie” bądź „niemęskie”, i jak bohaterowie do tych zmian się odnosili, czasem próbując adaptacji, kiedy indziej zaś kontestacji. Między wierszami tych tekstów odnaleźć można niepewność, niepokój i pragnienie ustanowienia (wyobrażonego) ontologicznego fundamentu męskiego gender, którego jednak brak w sekularyzującej się płynnej rzeczywistości. Co więcej, każda niemal z tych zmian rezonuje w męskich ciałach.
Nieśmiertelność. Technokulturowe strategie współczesności
Katarzyna Nowaczyk-Basińska
Znaleźliśmy się w centrum wielkiego technokulturowego eksperymentu, w którym testuje się granice śmierci w wymiarach zarówno biologicznym, jak i społecznym. Jakie są źródła tego kulturowo-technologicznego dążenia? Co dokładnie oznacza ludzka nieśmiertelność w nowym stuleciu? I czy na pewno walczymy w dobrej sprawie? Od wieków ludzkość marzy o nieśmiertelności, ale nigdy wcześniej śmierć nie była celem tak zmasowanej naukowo-technologicznej ofensywy. Jeśli udało się nam uwierzyć, że śmierć to "techniczny problem możliwy do rozwiązania", stało się tak za sprawą dynamicznego rozwoju nauki i technologii w ostatnich dekadach, czemu towarzyszą ogromne nadzieje pokładane w rozwoju sztucznej inteligencji. (...) Najwięksi profeci nieśmiertelności dawno już nie żyją - poczynając od wielkich starożytnych możnowładców, z opętanym pragnieniem wypicia eliksiru nieśmiertelności cesarzem Chin Shi Huangdim na czele, przez myślicieli i filozofów, a zwłaszcza Nikołaja Fiodorowa, nawołującego do zbiorowego wystąpienia przeciw śmierci, na współczesnych transhumanistach, jak choćby Ferejdun M. Esfandijari (zmieniając imię na FM-2030, wierzył on, że dożyje swoich setnych urodzin) kończąc. Można zatem powiedzieć, że pojęcie nieśmiertelności niejednokrotnie już się skompromitowało, a mimo to wkroczyło w XXI wiek z wielkim impetem. Jak to możliwe? Fragment książki Książka stanowi pierwszą w Polsce próbę opisania i zinterpretowania rodzącego się "zwrotu ku nieśmiertelności", rozumianego jako wzrost zainteresowania Zachodu technologicznymi strategiami przedłużania życia oraz projektami cyfrowego trwania po śmierci. Analizując obecne na rynku przedsięwzięcia "unieśmiertelniania", m.in. Eterni.me, LifeNaut, Alcor. Life Extension Foundation, Autorka odsłania złożone konsekwencje - społeczne, kulturowe, etyczne, a nawet ekologiczne - rozwoju przemysłu nieśmiertelności w ostatnich dwóch dekadach. W publikacji zaprasza jednocześnie do praktykowania "ćwiczeń z (nie)śmiertelności" - zarówno indywidualnie, stawiając pytania o nasze własne postawy wobec technologicznego przedłużania życia, jak i systemowo, wskazując m.in. konieczność nowych regulacji czy kształtowania zawodów i instytucji odpowiedzialnych za bezpieczny rozwój takich technologii. To również odważna propozycja naukowa, postulująca powołanie nowej, autonomicznej i transdyscyplinarnej dziedziny - studiów nad (nie)śmiertelnością - integrującej rozproszone dotąd badania nad życiem po śmierci w dobie sztucznej inteligencji. Katarzyna Nowaczyk-Basińska - doktor nauk humanistycznych, Assistant Research Professor w Leverhulme Centre for the Future of Intelligence na Uniwersytecie Cambridge. Od 2024 kieruje międzynarodowym grantem badawczym "Wyobrażenia nieśmiertelności w dobie sztucznej inteligencji", realizowanym w Polsce, Indiach i Chinach. Wybrana jako jedna z 19 badaczy(-ek) z całego świata w drugiej edycji prestiżowego programu AI2050 amerykańskiej fundacji Schmidt Sciences, by rozwiązać złożone problemy na styku sztucznej inteligencji i etyki. Współautorka artykułu dotyczącego odpowiedzialnego designu technologii (nie)śmiertelności, który okazał się najczęściej pobieraną pracą naukową w "Philosophy and Technlogy" w 2024 roku. Regularnie komentuje rozwój technologii (nie)śmiertelności w mediach polskich i zagranicznych, m.in. w BBC World News, "The Guardian", "The New York Times", "Scientific American", Reuters, Science News.