Аудіокниги
Agnieszka Kulbat
Czy każdy może być winny? Nastka jest nieszczęśliwie zakochana w Igorze. Odkąd tylko pamięta, darzy go uczuciem. W dodatku przyjaźni się nie tylko z nim, ale też z jego... dziewczyną. Pewnego dnia przez przypadek dostrzega ślady pobicia na ciele chłopaka. Nie ma wtedy jeszcze pojęcia, że rok później na forum szkoły zostanie wraz z nim oskarżona o zabójstwo jednej z nauczycielek. Czy wydarzenia sprzed kilkunastu miesięcy wyjdą w końcu na jaw? Gdy chwilę później Nastka wymyka się ze szkolnej auli, trafia na Igora, który zniknął z jej życia tuż po tragicznych wydarzeniach. Koło niego wisi ciało oskarżycielki. Coś jednak powstrzymuje młodych ludzi przed udzieleniem jej pierwszej pomocy...
Krzysztof Barrek
"Bojowy Mag", to kontynuacja cieszącej się ogromnym zainteresowaniem powieści "Posłaniec", z którą tworzy cykl "Upadek Cesarstwa". Wieczne Cesarstwo po przegranej wojnie na kontynencie Wolnych Ludzi samo staje się celem ataku. W prowincjach zewnętrznych szerzą się niepokoje. Rozpoczyna się wyścig zbrojeń, w którym pierwsze skrzypce gra przenośna broń energetyczna o potencjale magii bojowej. Drugi tom cyklu "Upadek Cesarstwa" to awanturnicza powieść, pełna poczucia humoru, nieoczekiwanych zwrotów akcji i przygód, ukazanych lekkim piórem przez autora Krzysztofa Barrek w oryginalnym, wyjątkowo barwnie przedstawionym uniwersum. Kolejny raz bojowy mag Nidro, złodziejka Sena oraz Kami, przedstawicielka obcej rasy, zabiorą nas w niezapomnianą podróż pełną magii, tajemnic i niebezpieczeństw, która jeszcze mocniej zwiąże ze sobą losy naszych bohaterów. Stawka w grze jest wysoka - zbliża się wojna, jakiej świat jeszcze nie widział, z kolei ludzkość, jeśli chce przetrwać, będzie potrzebować jak nigdy przedtem swoich bojowych magów. Projekt okładki: Przemysław Szczepkowski.
Bolesław Chrobry (#1). Bolesław Chrobry. Puszcza
Antoni Gołubiew
Pierwszy tom cyklu powieści historycznych o początkach polskiej państwowości. Człowiek zrodził się w puszczy. I tam też zrodziło się państwo polskie, którego wzrastającej potęgi dopatrywać należy się przede wszystkim w ludziach śmiałych, silnych i odpornych na niebezpieczeństwa. Taki jest książę Mieszko, i takim ma się stać jego pierworodny syn, Bolesław. To opowieść o młodym człowieku, który po powrocie do kraju przodków, musi udowodnić swoją wartość. Ale to także opowieść o codziennym życiu wielu ludzi od prostego raba i odważnego rycerza do bywałego w świecie kapłana nowej wiary. Do tej pory mogli liczyć tylko na siebie, a dzięki zaczątkom państwowości otrzymali niespodziewane wsparcie i ochronę przed zaborczymi sąsiadami i bezwzględnymi Wikingami. Burzliwe losy rodu Śliźniów, postawionych przed koniecznością walki z najazdem obcego im ludu, polityczne kulisy rodu Piastów, konflikt pomiędzy starym i nowym porządkiem świata wszystko to składa się na bogatą i pełną życia lekcję historii.
Bolesław Chrobry (#2). Szło nowe
Antonii Gołubiew
Drugi tom cyklu powieści historycznych o początkach Polski. Puszcza, choć piękna i potężna, wycofuje się nadchodzi nowy świat z nowymi prawami i nową wiarą. Polany i lasy zmieniają się w pola uprawne, osady i miasta, a zasady obowiązujące od wieków uginają się pod nakazami księcia. Bolesław Chrobry dobry wódz i organizator, sprawiedliwy władca snuje dalekosiężne plany i odnosi kolejne sukcesy. Puszczańskie plemiona, pod jego twardymi rządami, przeradzają się w Państwo, z którym muszą liczyć się potężni sąsiedzi. Wszystko rozgrywa się na tle, najważniejszych dla powstania polskiej państwowości, średniowiecznych wydarzeń. Poganie, siłą nawracani na chrześcijaństwo, mordują biskupa Wojciecha, a w czasie pielgrzymki króla Niemiec i cesarza rzymskiego Ottona III do grobu słynnego męczennika, ma miejsce Zjazd Gnieźnieński. Na jak długo wydarzenia te umocnią pozycję polskiego księcia w oczach Europy? Gołubiew kreśli panoramę dziejów przyszłego królestwa począwszy od pierwszych lat rządów Chrobrego, stara się w jak najbardziej obiektywny sposób ukazać historię wprowadzania chrześcijaństwa na ziemiach polskich. Szczegóły z codziennego życia licznych bohaterów, a także doskonale splatające się wątki, opisuje stylizowanym językiem pozwalającym zapomnieć o współczesności i przenoszącym słuchaczy w nieznane, odległe czasy.
Bolesław Chrobry (#3). Złe dni
Antoni Gołubiew
Pierwsza i druga część trzeciego tomu cyklu powieści historycznych o Bolesławie Chrobrym. Wraz ze śmiercią Ottona III rozpada się koncepcja chrześcijańskiego cesarstwa, które miało połączyć Germanię, Galię, Italię i Sclavinię. Nie zważając na rozlewający się po Europie ferment, Chrobry wytrwale dąży do zjednoczenia Słowian pod swoimi rządami, układa się z europejskimi władcami i zawiera przymierze z zasiadającym na Hradczanach Bolkiem Rudym, który okazuje się okrutnikiem i wiarołomcą. Z każdego zakątka piastowskiego księstwa słychać coraz głośniejszy dźwięk wojennych trąb, drogi tętnią rycerstwem, a w ludziach rośnie niepokój. Przewidujący i doświadczony już w rządzeniu władca, szkoli swoje drużyny i gromadzi wojenne zapasy. Bolesław jest w głębokiej rozterce, musi podejmować trudne decyzje brzemienne w skutkach dla wszystkich poddanych. Waha się. Czy wybierze pokój? Czy uzna, że to już ten moment, aby odkryć karty i ruszyć wraz ze swoimi zastępami na Pragę? Antoni Gołubiew mistrzowsko połączył historyczne fakty, wartką akcję oraz psychologiczne portrety licznych bohaterów ze wszystkich części cyklu. Atutem powieści jest stylizowany język oddający klimat odległych średniowiecznych czasów. Pojął, że nie człowiek jest wielki, jeno sprawy są wielkie, a człowiek jest wobec nich jak mech przed dębem. Że jedno mu tylko pozostaje: przejrzeć wielkość rzeczy i wielkość władania. Że on, ksiądz, wojewoda, władyka, tyle jeno wie, ile zdoła wypatrzyć w tym, co przed nim stoi, co go czeka, co żąda od niego, by podołał zadaniu.
Bolesław Chrobry (#4). Rozdroża. Tom 1
Antoni Gołubiew
Kolejny tom cyklu powieści historycznych o początkach polskiej państwowości. Bohaterowie wojny z Henrykiem II wracają do grodów i puszczańskich osad, nadchodzi czas rozliczeń ze zdrajcami, nagradzania przyjaciół, odbudowy i umacniania potęgi księstwa. Wydaje się, że życie wraca na dawne tory, jednak książę Bolesław wie, że rozejm jest kruchy, a przyszłość niepewna. Wielu przytłoczonych niezrozumiałymi nakazami nowej wiary upatruje w niej swoich niepowodzeń i wraca do starych zwyczajów i bóstw. Tymczasem krystalizują się ambicje młodego sukcesora Mieszka i nie wiadomo, czy będzie wystarczająco odważny i przenikliwy, aby przejąć dziedzictwo i kontynuować politykę ojca. Życie w odległych czasach nakreślone w Rozdrożach z ogromnym rozmachem i wyczuciem nastrojów, wielość wątków i liczni bohaterowie, przekrój przez wszystkie warstwy na tle burzliwych zmian zachodzących w społeczeństwie oraz oryginalny język, stanowią niezaprzeczalne i ciągle doceniane atuty monumentalnego dzieła Antoniego Gołubiewa.
Bolesław Chrobry (#5). Bolesław Chrobry. Rozdroża Tom 2
Antoni Gołubiew
Kolejny tom cyklu powieści historycznych o początkach polskiej państwowości. Księstwo Bolesława Chrobrego zjednoczone i okrzepłe w wojnach znajduje się w sercu wielkiej europejskiej polityki. Tu pokój jest tylko przerwą między kolejnymi krwawymi starciami, a wszyscy łącznie z Cesarzem i Papieżem wysuwają wobec sąsiadów coraz to nowe roszczenia. Bolesław wytrwale realizuje swoją wizję chrześcijańskiego państwa i bez skrupułów zwalcza przejawy prastarych wierzeń. Puszcza ugina się pod naporem budowniczych dróg i grodów, oddaje swoje polany pod pola uprawne. Losy Latorosłki, Skry, Bugaja, Kłąba, Zaboja Tura, Darska, Dzierbołka, Stojgniewa i innych bohaterów są w tej części równie ważne jak dzieje piastowskiego władcy. Co jest im pisane w tych niepewnych czasach? Tymczasem do rodzinnego gniazda wraca siostra Bolesława Świętosława, a przez pola, lasy i rozdroża przetacza się wielka pąć pokutna pielgrzymka. Czy umocni ona kierunek wybrany przez idącego na jej czele księcia? Rozdroża Tom IIto wyjątkowa powieść historyczna, w której Antoni Gołubiew sportretował wszystkie średniowieczne warstwy społeczne i ukazał ich losy splecione nierozerwalnie z losami piastowskiego księstwa.
Bolesław Chrobry (#5). Bolesław Chrobry. Wnuk
Antoni Gołubiew
Wnuk to ostatni tom monumentalnej epopei Antoniego Gołubiewa. Jest podsumowaniem cyklu historycznego Bolesław Chrobry, a także hołdem złożonym nie tylko pierwszemu Piastowi wyniesionemu do godności królewskiej, ale również całemu piastowskiemu państwu. Bolesław objeżdża swoje ziemie, a pisarz stawiając na jego drodze wielu zapadających w pamięć bohaterów z poprzednich tomów, domyka w ten sposób historie ich życia. Genialna opowieść o zwykłych ludziach od smardów i kmieciów przez wojów, komorników, grododzierżców, świątków, a także o wielkich rodach aż po samego piastowskiego księcia. Wszystko wkomponowane w historyczne wydarzenia epoki. Losy ich splatają się, jak splatała się u swojego zarania polska państwowość, a kierując się przesłaniem zawartym w nadanym mu przez Dobrawę imieniu, łączy ich wszystkich książę Bolko Bolej sławy! Cytat: Leli leli poleli pieśń nad wiatrem polata, orły pieśń niosą na skrzydłach, huczy pieśń w turzych rogach, śpiewa pieśń w strunach starców-pieśniarzy, raduje się w śpiewaniu wojów, leci na mnogie ziemie i na mnogie lata Bolej sławy! Bolej sławy!
Jonathan Kellerman
Mroczny thriller autora bestsellerów z listy New York Times! Co kierowało młodą kobietą z dobrego domu, która nagle zaczęła strzelać do dzieci bawiących się na szkolnym placu zabaw? Psycholog Alex Delaware otrzymuje pilne wezwanie na miejsce zdarzenia, ale zanim tam dotrze, szalona snajperka zostanie zastrzelona. Kilka dni później do doktora Delaware zgłasza się zrozpaczony ojciec dziewczyny; mężczyzna prosi psychologa o pomoc, twierdząc, że jego córka była bezwolnym narzędziem w rękach spiskowca. Delaware współpracujący z detektywem Sturgisem, podejmuje się ustalenia przyczyn zamachu, wyłącznie na podstawie psychologicznej autopsji tragicznie zmarłej kobiety. Jeśli lubisz szybkie zwroty akcji, mrożące krew w żyłach sceny i złożone portrety psychologiczne seryjnych zabójców, ta powieść Kellermana na długo zapadnie ci w pamięć. Oto piąty tom wstrząsającej serii o zagadkach kryminalnych Alexa Delawarea, można go uznać za oddzielną historię lub czytać bez zachowania kolejności cyklu. TIME BOMB, Copyright 1990 by Jonathan Kellerman
Bombon, Ty rojbrze! (Cukierku, Ty łobuzie!)"
Waldemar Cichoń
Śląska wersja bestsellerowej książki, która doczekała się już kilkunastu wydań, zyskała status jednej z najczęściej kupowanych pozycji literatury dziecięcej w Polsce (ponad 500 tys. sprzedanych egzemplarzy) i trafiła na listę lektur szkolnych dla klas I-III. Bmbn, pryngowany dachowiec ze flekym na nosie, to je nojbarzij niyôbyczajny kot na świecie: skk weterynrzm po gowie, jeździ na hokejowe szpile ze swojim małoletnim posiedzicielym, walczy ze cwitrami, co udwajm potwory, pmg we ôdrbianiu dmowych zdań (a tyż przi przistrjaniu krisbaumu na Gody) i robi moc inkszych rzeczy, co ich koty zwykle niy poradzm. Słodke miano myli: niyôbyczajny czworong porznd sie pr jedzyniym, spaniym i rojbrowaniym. Rd m dobr zbaw i niyzalezność, a ôkrm tego toć, niychcncy niyprzestannie przinosi turbacyje familiji, co ś nim miyszk. Bestsellerow ksinżka Bmbn, ty rojbrze!, co zaczyn cołk seryj (dotnd pokzało sie jedynście tajli przigd ôd Bmbna), była wpisan we 2017 roku na wykz szkolnych lektur Ministerstwa Edukacyje Nrodowyj (klasy I-III). Ksinżki ô Bmbnie, dziynki wybornymu humorowi, dosknałymu prostymu i zrozumiałymu, a przi tym moc bogatymu jynzykowi i tradycyjnym wertm, jake przekzujm, ône sm spaniał propozycyj do nojmodszych Czytczw, co zaczynajm swoj przigod ze literaturm.
Bona. Królowa z rodu Sforzów (#1). Księżna Mediolanu
Renata Czarnecka
Cykl: Bona. Królowa z rodu Sforzów (tom 1) "Dzieje Izabeli Aragońskiej, matki królowej Bony" Italia, schyłek XV wieku, Izabela Aragońska wnuczka króla Neapolu, nareszcie staje na ślubnym kobiercu. Mariaż, zaplanowany dla niej, gdy była jeszcze w kołysce, łączy ją z księciem Mediolanu Gianem Geleazzem Sforzą. Jednak ona, już od pierwszego dnia, odarta z marzeń i wyobrażeń o szczęśliwym życiu, czuje się niespełniona i samotna wśród mediolańskiego tłumu. Jej dłoń zdobi ślubny pierścień, ale młody małżonek konsekwentnie unika zbliżeń. Jaką pikantną tajemnicę skrywa przed poddanymi książęca alkowa? Tymczasem, szara eminencja Ludovico Sforza stryj Giana Galeazza, pragnie przejąć pełnię władzy nad Mediolanem i wszelkimi sposobami usiłuje skompromitować i odsunąć w cień męża Izabeli. Czy książę, dostrzeże w porę grożące mu niebezpieczeństwo i utrzyma należną mu pozycję? Bezkompromisowe, zakulisowe potyczki toczą się również między rywalizującymi ze sobą kobietami, pragnącymi władzy na równi z mężczyznami. Cały dwór kipi od intryg, plotek i emocji, tajemnice rodu Sforzów rozsypują się jak zbyt mocno zawiązany na szyi sznur pereł. Czy w świecie, w którym niezawodnym narzędziem walki o władzę były trucizna i sztylet, Izabela zachowa hart ducha, zniesie upokorzenia, ocali dzieci i uchroni swoje małżeństwo przed groźbą unieważnienia? CYTAT: "Gdy mediolańczycy przybyli po Izabelę, Eleonora dyskretnie, ale bacznie im się przypatrywała. Już tam, w Neapolu, zdawało jej się, że gonią ją prześmiewcze głosy, że widzi pełne rozbawienia spojrzenia dworzan. Cała ta swawolna gromada doskonale bawiła się przez kilka tygodni w Neapolu, nie odmawiając sobie najlepszych win i jadła, uwodząc damy neapolitańskiego dworu prawie na oczach ich mężów. Czyż młody książę zachowuje się inaczej? Czy małżeństwo z Izabelą Aragońską wypleni w nim złe nawyki? Czy dla małżonki porzuci owe przyzwyczajenia, nieszkodliwe miłostki, do których jako władca ma prawo, lecz które jednocześnie zabolą jego żonę?"
Bona. Królowa z rodu Sforzów (#2). Madonny z Bari
Renata Czarnecka
Cykl: Bona. Królowa z rodu Sforzów (tom 2) Matka i córka księżna Mediolanu i królowa Bona Przełom XV i XVI wieku zwycięski pochód wojsk francuskich przetacza się przez Italię, a Izabela Aragońska, pozbawiona przez Ludwika Sforzę należnego jej dziedzictwa, opuszcza Mediolan. Odważna i dumna, zaprawiona w politycznych bojach. Nie chce być jedynie aktorką w teatrze intryg i skrytobójczych zabójstw, w którym role rozdają wpływowe włoskie rody, a za sznurki pociąga zasiadający na watykańskim tonie Rodrigo Borgia. Po wieloletniej tułaczce po dworach krewnych, na których nigdy nie może czuć się bezpiecznie, osiada w Barii. W jej życiu nie ma nawet tygodnia bez przytłaczających wieści z okrutnego świata zrywanych traktatów i sojuszy, w którym nie można ufać rodzinie i najbliższym i nikt nie zamierza przyjaźnić się ze słabymi i pokonanymi. Za wszelką cenę musi ochronić swoje dzieci, aby przez aranżowane małżeństwa osadzić je na wpływowych tronach Europy. Starannie i wytrwale buduje pozycję pięknej i przebojowej, wszechstronnie wykształconej córki Bony, a księżniczka, zdaje się wkraczać na najlepszą drogę, aby spełnić ambicje matki. CYTAT: "W Castel Nuovo pulsują namiętności, żądza miłości i odwetu. Jakiś sekretne gry i rywalizacja podgrzewają i tak duszą atmosferę dworu."
Bona. Królowa z rodu Sforzów (#3). Ja, królowa
Renata Czarnecka
Cykl: Bona. Królowa z rodu Sforzów (tom 3) Bona Sforza dAragona Pierwsza połowa XVI wieku, z Italii przybywa na Wawel piękna księżniczka Bona, by w dniu zaślubin z królem Zygmuntem zostać namaszczoną na królową Polski. Mariaż, starannie zaplanowany przez jej matkę Izabelę Aragońską, łączy dwie europejskie dynastie Sforzów i Jagiellonów, a nowe sojusze i traktaty wywierają ogromny wpływ na polską historię. Utalentowana, wykształcona i ambitna, stojąc u boku dwukrotnie starszego męża zyskuje silną pozycję, ingeruje w politykę królestwa decydując o obsadzie najwyższych państwowych urzędów, a na skostniały wawelski dwór wnosi ożywczy powiew włoskiego odrodzenia. Na świat przychodzą kolejne królewskie dzieci, ale król ciągle czeka na syna dziedzica Jagiellonów. Zygmunt oddaje wiele decyzji w ręce energicznej małżonki, godzi się z jej śmiałymi politycznymi planami i ulega jej kaprysom. Dokąd coraz większa władza zaprowadzi przedsiębiorczą Włoszkę? Czy pozwoli swoim dzieciom podejmować własne decyzje i spełniać marzenia? Czy może liczyć na lojalność swoich stronników? CYTAT: "W dniu, w którym się rodzimy, stajemy się gorsze. Mają nas za słabsze, niezdolne do rządzenia istoty, czyhają na nasze potknięcia, wywlekają nasze grzechy, podczas gdy wszystkie niecne postępki mężczyzn są usprawiedliwiane. Nam najmniejsza przewina nie zostaje nigdy zapomniana. Każda staje się piętnem, którego nawet śmierć nie zmaże. Tylko dlatego, że jesteśmy kobietami."
Bona. Królowa z rodu Sforzów (#4). Pęknięte królestwo
Renata Czarnecka
Cykl: Bona. Królowa z rodu Sforzów (tom 4) Ostatni Jagiellonowie Połowa XVI wieku, Rzeczpospolita Obojga Narodów jest potęgą na arenie międzynarodowej. Tymczasem, w rodzinie królewskiej, emocje po śmierci Barbary nie stygną. Zygmunt August, pogrążony w rozpaczy, obwinia matkę i zrywa z nią kontakty. Bona, wciąż dumna i ambitna, planuje wrócić na Wawel, realizować plany polityczne, wpływać na losy swych dzieci, a przede wszystkim wybrać odpowiednią żonę dla króla. Samotna wśród zawistnych dworzan i osaczona przez knującego Pappacodę, pragnie pojednania z synem i wypatruje jego następcy. Jak dopełni się życie wielkiej królowej, czy doczeka się dziedzica Jagiellonów i zobaczy ukochane Bari? Jaka naprawdę była Bona z rodu Sforzów i jaki wpływ wywarła na losy Polski i Europy? CYTATY: To żądza władzy dawała Bonie siłę, zmuszała do działania ospałe ciało, budziła rozleniwiony bezczynnością umysł, powodowała, że krew zaczynała szybciej krążyć. Bezkresne poszarzałe od chmur widoki malowały w jej wyobraźni obrazy zaludnionych miast, na obrzeżach których wyrastają jeden po drugim browary, młyny i folusze. Jest tu jeszcze tak wiele do zrobienia myślała, choć to ona już w części podniosła te ziemie z ugorów, jeszcze za życia Zygmunta. To ona tę ziemię zasiała swymi oddanymi ludźmi niczym ziarnem, które wyda dobry plon.
Bona. Królowa z rodu Sforzów (#5). Barbara i król
Renata Czarnecka
Cykl: Bona. Królowa z rodu Sforzów (tom 5) Historia ostatniej miłości Zygmunta Augusta Druga połowa XVI wieku. Zygmunt August, nękany chorobami i dręczony wspomnieniami o Barbarze Radziwiłłównie, nigdzie nie znajduje pocieszenia. Małżonka, kochanka, czy może właśnie sprowadzona na dwór Barbara Giżanka? Czy któraś z otaczających go kobiet będzie w stanie ukoić ból fizyczny oraz duchowy starzejącego się monarchy? Miłość i zdrady, rywalizacja metres o miejsce u boku króla, walka o władzę i bogactwo oto Wawel u kresu panowania ostatniego Jagiellona. Renata Czarneckaprzedstawia w swojej powieści wydarzenia i postacie nie tylko powszechnie znane, ale także te zapomniane, których próżno szukać na kartach podręczników do historii. Wyjątkowe, wypełnione intrygami życie bohaterów jest tłem, na którym odmalowuje schyłek panowania wielkiej europejskiej dynastii. Cytat: Barbara z Radziwiłłów Gasztołdowa i ta oto zwykła warszawska mieszczka, Barbara Giżanka. Obie Zygmunt August kochał do szaleństwa i obie zrujnowały i króla, i królestwo.
Bona. Królowa z rodu Sforzów (#6). Fiorella. Kapeluszniczka królowej Bony
Renata Czarnecka
Cykl: Bona. Królowa z rodu Sforzów (tom 6) Druga połowa XVI wieku. Po śmierci ostatniego Jagiellona, nowego władcę wybiera sejm elekcyjny. Królem zostaje francuski książę Henryk Walezy. Władca nie chce pogodzić się z wolą szlachty i odsuwa plany małżeństwa z Anną Jagiellonką. By stłumić tęsknotę za ojczystym krajem, wymyka się z pałacu w poszukiwaniu rozrywek. Tak trafia do domu Włoszki Fiorelli. Renata Czarneckaw ostatnim tomie cyklu przygląda się rozterkom odrzuconej Anny Jagiellonki oraz tajemnicom Fiorelli Carpaccio kapeluszniczki, dawnej służącej królowej Bony, teraz podejrzewanej o czarnoksięskie praktyki. Co kryje się za tymi oskarżeniami? Czy obie kobiety poradzą sobie z przeciwnościami losu? Dworskie intrygi, zdrady, miłość oto historia, która przenosi czytelnika w sam środek burzliwych czasów elekcyjnej Polski. Kim jest kukła i czyjej śmierci pragnęła Włoszka? Czeczotka zamyślił się, gdy naraz jakiś szmer zmącił mu uwagę. Spłoszony, odwrócił się i rzucił nerwowym wzrokiem po kątach. Miał wrażenie, że ktoś go obserwuje. A jednak nikogo poza nim tu nie było. A może to czary tej wiedźmy Fiorelli rzekł i przeżegnał się.